Cho doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu được gọi là bước tiến gần hơn tới cơ chế thị trường theo Dự thảo Nghị định mới đây về kinh doanh xăng dầu của Bộ Công thương.
Nhưng nếu quyền định giá được trao cho thương nhân đầu mối, trong khi cấu trúc thị trường vẫn tập trung phần lớn ở các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu của Nhà nước, như Petrolimex, PVOIL, cộng với nguồn cung hạn chế, rào cản gia nhập thị trường đầu mối chưa được tháo bỏ, và đặc biệt hơn khi Nhà nước quyết định không công khai giá bán cơ sở.
Thì vấn đề được đặt ra lúc này là việc “tự quyết giá” có thể chỉ chuyển quyền lực định giá từ cơ quan quản lý sang một nhóm doanh nghiệp đang thống lĩnh thị trường lớn hiện nay như Petrolimex và PVOIL.
Và khi quyền lực tập trung xảy ra, rủi ro không chỉ là giá cao, mà còn là bất lợi lớn cho những doanh nghiệp vừa và nhỏ trong chuỗi phân phối. Nghiêm trọng hơn, người tiêu dùng sẽ phải gánh chịu hậu quả về chi phí nặng nề nhất.
“Tôi không thể chạy 10-20km để tìm một chỗ bán xăng giá rẻ hơn được,” anh T. (36 tuổi, Đà Nẵng) chia sẻ với RFA.
“Nhưng khách hàng cũng phải thông cảm nếu giá có chênh lệch với các bên khác vì chúng tôi hiện tại chỉ được phép nhập xăng dầu từ duy nhất một đầu mối và cơ sở phân phối trong cùng một hệ thống thôi, nếu mà họ tăng giá hoặc áp giá cao thì doanh nghiệp bán lẻ của tôi cũng không có sự lựa chọn nào khác,” anh B. (50 tuổi), hiện đang là chủ một doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu lớn ở miền Trung chia sẻ với phóng viên RFA.
Một chuyên gia tài chính tại TP.HCM cho rằng Dự thảo Nghị định mới này cho thấy giá do thị trường tự quyết định dựa trên cung-cầu, và giá do doanh nghiệp lớn quyết định không phải lúc nào cũng là một.
Không thể gọi là cạnh tranh nếu nguồn cung vẫn tập trung
Việt Nam đang làm ngược: trao quyền định giá trước, trong khi điều kiện để cạnh tranh về giá vẫn chưa hoàn chỉnh.
Theo số liệu Bộ Công Thương công bố được báo Dân trí dẫn lại, thị trường hiện có 26 thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu mặt đất và 234 thương nhân phân phối với hơn 16.000 cửa hàng bán lẻ. Nhưng ở khâu sản xuất trong nước, nguồn cung lại tập trung chủ yếu vào hai nhà máy lọc dầu Bình Sơn và Nghi Sơn.
Đáng chú ý, hai thương nhân đầu mối lớn nhất hiện nay là Petrolimex - với vốn sở hữu Nhà nước lên tới 73,87% và PVOIL - với 80,52% vốn điều lệ do Tập đoàn Nhà nước có tên Petrovietnam sở hữu, hiện đang chiếm hơn 75% thị phần kinh doanh bán lẻ xăng dầu tại Việt Nam, dựa trên số liệu do chính Bộ Công thương công bố trong năm 2026.
Điều này cho thấy, 75% thị trường sẽ chịu ảnh hưởng về quyết định tăng, giảm giá bán lẻ xăng dầu bởi hai tập đoàn nhà nước này.
Bên cạnh đó, dự thảo mới còn đề xuất nâng yêu cầu đối với thương nhân đầu mối: doanh nghiệp phải có ít nhất 36 tháng liên tục hoạt động dưới hình thức thương nhân phân phối, sở hữu kho có sức chứa tối thiểu 15.000 m³ và tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ.
Điều kiện này gây rào cản lớn đến cho các doanh nghiệp tư nhân khác nếu muốn gia nhập thị trường để tăng nguồn cung và cạnh tranh về giá được tốt hơn.
Một thị trường không thể trở nên cạnh tranh hơn chỉ bằng cách trao thêm quyền cho những người đang ở trong thị trường, vị chuyên gia tài chính nhận xét.
Hậu kiểm và rủi ro lợi ích cho người dân
Một nghịch lý khác nằm ở cơ chế giám sát mà Dự thảo mới này đưa ra.
Hậu kiểm có ưu điểm là giảm can thiệp hành chính trước khi doanh nghiệp ra quyết định. Nhưng bất lợi lớn nhất của hậu kiểm là Nhà nước chỉ phát hiện và xử lý sai phạm sau khi người tiêu dùng đã chịu thiệt hại, trong khi việc khắc phục hậu quả có thể không còn đầy đủ.
Điều này đặc biệt đáng lưu tâm hơn khi Bộ Công thương không còn công bố giá bán cơ sở cho các mặt hàng xăng dầu.
Một doanh nghiệp có thể đã bán giá cao trong một khoảng thời gian dài trước khi cơ quan quản lý xác định được hành vi vi phạm. Người tiêu dùng đã trả tiền thì không thể đơn giản quay lại thời điểm trước đó để mua xăng với mức giá thấp hơn.
Vì vậy, nếu chuyển sang tự quyết giá, điều quan trọng không phải là Nhà nước kiểm soát từng đồng giá bán lẻ, mà là phải kiểm soát cơ chế hình thành quyền lực thị trường.
Muốn vậy, bảng cấu thành giá phải minh bạch. Người dân cần biết giá nhập khẩu hoặc giá mua trong nước, chi phí tạo nguồn, chi phí vận chuyển, lưu kho, kinh doanh, thuế và lợi nhuận được tính như thế nào.
Không thể yêu cầu xã hội chấp nhận “giá thị trường” trong khi chính xã hội lại không thể nhìn thấy đầy đủ cách giá đó được hình thành, vị chuyên gia tài chính nhận xét.
Quỹ bình ổn càng làm câu chuyện trở nên phức tạp
Trong khi cơ chế mới muốn đưa xăng dầu gần hơn với thị trường, một câu hỏi khác chưa được giải quyết thỏa đáng là vai trò của Quỹ bình ổn giá xăng dầu nếu trong trường hợp thị trường có biến động lớn từ 15-20% theo như Dự thảo đưa ra.
Thanh tra Chính phủ kết luận 7/15 thương nhân đầu mối được thanh tra đã sử dụng Quỹ BOG sai mục đích, không chuyển tiền về tài khoản quỹ mà để lại tài khoản thanh toán của doanh nghiệp; tổng số tiền được xác định hơn 7.927 tỷ đồng trong giai đoạn 2017-2022.
Vụ việc không chỉ là câu chuyện kế toán của doanh nghiệp. Nó đặt ra vấn đề lớn hơn về cách Nhà nước thiết kế và giám sát một công cụ được lập ra với mục tiêu bình ổn giá cho người tiêu dùng.
Đáng chú ý, trong năm 2026, cáo trạng liên quan vụ án Tập đoàn Thiên Minh Đức tiếp tục đưa vấn đề quản lý, sử dụng nguồn tiền này trở lại tâm điểm. Dự thảo mới vì thế đã đề xuất chuyển số dư dương của Quỹ BOG về tài khoản do Bộ Tài chính mở tại Kho bạc Nhà nước, thay vì tiếp tục để tại tài khoản riêng do doanh nghiệp quản lý.
Nói cách khác, chính cơ chế được tạo ra để bình ổn giá lại cho thấy một bài toán khác: nếu nguồn tiền bình ổn không được quản lý đủ minh bạch, người dân có thể biết giá xăng được bình ổn, nhưng không biết họ đang được bình ổn bằng tiền của ai, tiền được sử dụng ra sao và hiệu quả đến đâu.
Quyền định giá chỉ có ý nghĩa khi thị trường đủ cạnh tranh
Nếu muốn doanh nghiệp thực sự tự quyết giá, điều cần làm trước tiên không phải chỉ là trao quyền định giá, mà là mở rộng cạnh tranh.
Nới điều kiện gia nhập thị trường cho những doanh nghiệp có năng lực; đa dạng hóa nguồn cung; giảm sự phụ thuộc vào một số đầu mối lớn; công khai đầy đủ cấu phần hình thành giá; và xây dựng cơ chế giám sát cạnh tranh đủ mạnh để ngăn độc quyền, cấu kết hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh.
Bởi điều người dân cần cuối cùng không chỉ là biết giá xăng hôm nay là bao nhiêu.
Họ cần biết giá đó có công bằng hay không, ai thực sự có quyền quyết định nó, và liệu người dân có thực sự được hưởng lợi từ cái gọi là “cơ chế thị trường” hay không.
“Không thể chuyển đổi quyền định giá khi thị trường vẫn chưa được thả lỏng để có được sự cạnh tranh thực thụ,” chuyên gia chính sách công tại TP.HCM nhận định cùng RFA. “Người dân vẫn cần được biết nhiều hơn về tính công khai, minh bạch và nhất quán trong cơ cấu hình thành giá bán lẻ xăng dầu hiện nay.”
Theo thông tin công khai, từ tháng 1/2023 đến tháng 9/2026, Dự thảo này đã đi qua 14 lần sửa đổi và điều chỉnh. Từ mô hình nhà nước công bố giá cơ sở và điều hành giá, sang đề xuất để doanh nghiệp tự tính toán, công bố và quyết định giá; sau đó bổ sung cơ chế quản lý bằng dữ liệu và hậu kiểm, đồng thời tiếp tục thay đổi cấu trúc các tầng phân phối.
Hơn ba năm với nhiều phiên bản dự thảo cho thấy bài toán “thị trường hoá” xăng dầu vẫn chưa được giải quyết ổn thoả. Trong khi, kẻ thống lĩnh thị trường vẫn là hai Tập đoàn Nhà nước.
Đáng lưu ý, ngày 25/9/2026, Vingroup tham gia thị trường kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam với Công ty Cổ phần Vin Oil & Gas. Trong đó, Vingroup nắm 51% cổ phần trong tổng số vốn điều lệ là 1.000 tỷ đồng. Con số 49% cổ đông còn lại hiện chưa thấy thông tin nào được công khai. RFA đang tiến hành điều tra.
Động thái này cho thấy bài toán về định giá bán xăng dầu trong tương lai sẽ tiếp tục là một vấn đề về quyền lực tập trung thay vì là một sân chơi công bằng cho các bên và người dân, vị chuyên gia tài chính chia sẻ.