دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر جامائىتى ئۆزى تۇرۇشلۇق دۆلەتلەردە نامايىش قىلىپ، ”5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى“ نىڭ 17 يىللىقىنى خاتىرىلىدى، شۇنداقلا، دۇنيا جامائەتچىلىكىنى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا كۈنسايىن ئېشىپ بېرىۋاتقان رەھىمسىزلەچە باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە دىققەت ئاغدۇرۇشقا چاقىردى.
2009-يىلى 5-ئىيۇل كۈنى، خىتاينىڭ شاۋگۈەن شەھىرىدە ئۇيغۇر ئىشلەمچىلەرگە قارىتىلغان رەھىمسىزلەرچە ھۇجۇم ئۈچۈن ئادالەت تەلەپ قىلىپ ئۈرۈمچى شەھىرىدە تىنچ نامايىش قىلغان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ۋە ئاھالىلەرنى خىتاي دائىرىلىرى قوراللىق باستۇرۇپ، دۇنيانى زىلىزىلىگە سالغان قانلىق ۋەقە پەيدا قىلغان؛ ۋەقەدىن كېيىن، كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش ۋە جازالاش نەچچە يىلغا سوزۇلغانىدى. شۇ قېتىمقى قىرغىنچىلىق خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى تېخىمۇ قاتتىق باستۇرۇشىدىكى مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەپ قارالغان.
ئامېرىكا، كانادا، ياۋرۇپا، تۈركىيە، ياپونىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىدە ئېلىپ بېرىلغان بۇ قېتىمقى خاتىرىلەش نامايىشىلىرى ”ئۇنۇتمايمىز، ئۇنتۇلدۇرمايمىز!“ دېگەن تېمىنى مەركەز قىلغان بولۇپ، ئۇيغۇر دىياسپوراسىنىڭ خىتاي زۇلۇمىغا قارشى قەتئىي ئىرادىسىنى يەنە بىر قېتىم نامايان قىلدى.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئۆز باياناتىدا، ”5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى“غا مۇناسىۋەتلىك كىشىلەرنىڭ جاۋابكارلىققا تارتىلىشىنى داۋاملىق سۈرۈشتۈرۈپ، ئاشۇ ۋەقەدە مەجبۇرىي غايىب قىلىنغانلار، قامالغانلار ۋە ئۆلتۈرۈلگەنلەر ئۈچۈن ئادالەت تەلەپ قىلدى.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى بايانات ئېلان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتكە ”5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى“نىڭ نۆۋەتتە داۋاملىشىۋاتقان سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ قۇرۇلمىلىق ئاساسىنى سالغانلىقىنى ئەسكەرتتى ھەمدە خەلئارانىڭ خىتاي زۇلۇمىنى توختىتىشتا ئۈنۈملۈك تەدبىر ئالالمىغانلىقىنى تەنقىد قىلىدى، شۇنداقلا، شەرقىي تۈركىستاننى مۇستەملىكىسىزلەشتۈرۈش تەشەببۇسىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى.
ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ باياناتىدا بولسا، خەلقئارا جەمئىيەتنى ئادالەتنى جارى قىلدۇرۇشقا ئۈندەش بىلەن بىرگە، نۆۋەتتىكى ئەڭ تەخىرسىز زۇلۇملارنىڭ بىرى بولغان ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى توختىتىش ئۈچۈن خىتايغا بېسىم ئىشلىتىشگە چاقىردى.