ساقچى خادىمى: ياتاقلىق يەسلى ئاشخانىسىدا چوشقا گۆشىمۇ تەڭشەپ ئىشلىتىلىدۇ
ئالدىنقى ئايدىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدا، قەشقەردىكى بىر يەسلىدە بىر قىسىم بالىلارنىڭ روھىي ھالىتىدە ئېغىر مەسىلە كۆرۈلۈپ بوۋا-مومىسىنىڭ قولىغا ۋاقىتلىق تاپشۇرۇلغانلىقى ئېنىقلانغان ئىدى. يەسلىلەر ھەققىدە ئىلگىرىلەپ ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا بۇ يەسلىلەرنىڭ ئاشخانىلىرىدا قوي ۋە كالا گۆشى بىلەن بىرلىكتە چوشقا گۆشىنىڭمۇ ئىشلىتىلىدىغانلىقى ئاشكارىلاندى.
بىز بۇ قېتىم پوسكامدىكى بىر يەسلى ساقچىسىغا تېلېفون قىلغىنىمىزدا، ئۇنىڭدىن مەكتەپ ئاشخانىسىدا قانداق تاماقلار بېرىلىدىغانلىقىنى سورىدۇق. بۇ خادىم بىر قاتار ئۇيغۇرچە تاماقلار قاتارىدا خىتايچە شىفەن بېرىلىدىغانلىقىنى بايان قىلدى. بىز ئۇنىڭدىن ئىشلىتىلىدىغان گۆش تۈرلىرىنى سورىغىنىمىزدا، قوي ۋە كالا گۆشى بىلەن بىرلىكتە چوشقا گۆشىنىمۇ تىلغا ئالدى، بىز چوشقا گۆشى بار-يوقلۇقىنى تەكرار سورىغىنىمىزدا، ئۇ ”چوشقا گۆشىمۇ تەڭشەپ بېرىلىدۇ“ دەپ جاۋابىنى تەكرارلىدى. ئەمما ئۇ بۇ تەڭشەشنىڭ نېمىگە ئاساسەن ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقىنى بايان قىلمىدى.
ئاتۇشتىكى بىر ساقچى خادىمىمۇ ئۆزى مەسئۇل ياتاقلىق مەكتەپلەردە چوشقا گۆشى بېرىلىدىغانلىقىنى، گۆشنى ھالال-ھارام دەپ ئايرىشنىڭ مەكتەپتە خۇراپىيلىق دەپ قارىلىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى.
خىتاي 2014-يىلى دىنىي ”ئەسەبىيلىك“كە قارشى دولقۇن قوزغىغاندا، ئاھالىنىڭ يېمەكلىكنى ھالال-ھارام دەپ ئايرىشىنى دىنىي ئەسەبىيلىكنىڭ مۇھىم ئالامەتلىرىدىن بىرى دەپ بېكىتكەن، 2017-يىلدىكى چوڭ تۇتقۇندىمۇ ھالال-ھارامنى ئايرىغانلار ئوخشىمىغان مۇددەتتە قاماققا ھۆكۈم قىلىنغانىدى.
يەسلى ساقچىسى يەسلىلەردە چوشقا گۆشى ئىشلىتىلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى ھەققىدە قوللىرىدا بىرەر ئۇقتۇرۇش بار-يوقلىقى، بۇ يەسلىلەردە چوشقا گۆشى ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىدىن بالىلارنىڭ تۈرمىلەردىكى ئاتا-ئانىسى ۋە جەمئىيەتتىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ خەۋىرى بار-يوقلىقى ھەققىدىكى سوئالىمىزغا جاۋاب بەرمىدى.
ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ب د ت ئۇيغۇر دوكلاتىنىڭ تۆت يىللىقىدا خەلقئارادىن ئەمەلىي ھەرىكەت تەلەپ قىلدى
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، ئۇيغۇرلارنى قوغداش تەشكىلاتى ۋە ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى ب د ت نىڭ ئۇيغۇر دوكلاتى ئېلان قىلىنغانلىقىنىڭ تۆت يىللىقىنى خاتىرىلەپ بايانات ئېلان قىلىپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ھەر قايسى دۆلەتلەرنى خىتايغا بولغان بېسىمنى كۈچەيتىشكە ۋە ئەمەلىي ھەرىكەتكە چاقىردى.
2022-يىلى 8-ئاينىڭ 31-كۈنى ئېلان قىلىنغان مەزكۇر دوكلات ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە ب د ت نىڭ ئەڭ ئەتراپلىق، ئەڭ ئېنىق دىئاگنوز قويۇشى بولۇپ، دوكلاتتا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئىجرااتلىرىدا ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئېھتىماللىقى بار دەپ بېكىتىلگەن ۋە دوكلاتتىكى باشقا باھالارمۇ ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ قىرغىنچىلىققا ياتىدىغانلىقىنى ئىشارەتلىگەنىدى.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن: ”تۆت يىللىق ھەرىكەتسىزلىك خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارا جاۋابكارلىقتىن تېخىمۇ ئۆزىنى قاچۇرۇشىغا ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشىنى كۈچەيتىشىگە ئالدىنى ئاچتى“ دېدى.
ئۇيغۇرلارنى قوغداش تەشكىلاتىنىڭ يېتەكچىسى ئارسلان ھىدايەت باياناتىدا، مەزكۇر دوكلاتتا خىتاينىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئۆتكۈزگەن ئېھتىماللىقى بېكىتىلگەن بولسىمۇ، بېيجىڭنىڭ ھازىرغىچە يېتەرلىك جاۋابكارلىققا تارتىلمىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، بۇ يۇمشاقلىقنىڭ خىتاينى تېخىمۇ جەسارەتلەندۈرگەنلىكى، ”مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى“ قاتارلىق ئاسسىمىلىلياتسىيە قوراللىرى ئارقىلىق قىرغىنچىلىقنى تېزلىتىشنىڭ يولىنى ئاچقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.
ب د ت نىڭ نۇپۇزلۇق مۇتەخەسسىسلىرى تەرىپىدىن تەييارلانغان مەزكۇر ئۇيغۇر دوكلاتى ب د ت غا سۇنۇلغان چاغدا، خىتاي پۇتۈن دىپلوماتىك كۈچىنى ئىشقا سېلىپ ئېلان قىلىنىشىنى بىر يىل ئەتراپىدا كېچىكتۈرگەن ۋە ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە مۇزاكىرە قىلىنىشىنى 17 گە قارشى 19 ئاۋاز بىلەن توسۇپ قالغان ئىدى.
ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى بۇ ھەقتىكى باياناتىدا ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنى، مەزكۇر دوكلاتنى يېڭىلاپ، مەجبۇرىي ئەمگەك، داۋاملىشىۋاتقان تۇتقۇن ۋە چېگرا ھالقىغان دۆلەت باستۇرۇشىغا ئائىت يېڭى ئىسپاتلارنى قوشۇشقا چاقىردى؛ شۇنداقلا ئۆز دۆلەتلىرىدىكى شىركەتلەردىن تەمىنلەش زەنجىرلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە باغلانغان-باغلانمىغانلىقىنى تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلدى.
ب د ت نىڭ 2022-يىلىدىكى مەزكۇر دوكلاتىدا خىتايدىن خالىغانچە تۇتقۇن قىلىنغانلارنى قويۇپ بېرىش، يوقاپ كەتكەنلەرنىڭ ئىز-دېرىكىنى قىلىش قاتارلىقلار تەلەپ قىلىنغان ئىدى.
يۇقىرىقى تەشكىلاتلار يەنە ھەر قايسى ھۆكۈمەتلەرنى دىپلوماتىك، قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي تەدبىرلەر ئارقىلىق بېيجىڭنى ب د ت نىڭ مەزكۇر دوكلاتىدىكى تەۋسىيەلىرىنى قوبۇل قىلىشقا ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە چاقىردى.
مەزكۇر تەشكىلاتلار باياناتلىرىدا ب د ت ئۇيغۇر دوكلاتىنىڭ ئىشقا يارىمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولسىمۇ، يەنە بەزى ئۇيغۇر كۆزەتكۈچىلەر مەزكۇر دوكلاتنىڭ خىتايغا مۇئەييەن بېسىم شەكىللەندۈرگەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ ۋە خىتاينىڭ زور مەبلەغ ئاجرىتىپ سۈنئىي زىيارەتلەرنى تەشكىللىشى ۋە ئۆزىنى ئاقلاشقا ئۇرۇنۇشىنى ئەنە شۇ بېسىمنىڭ نەتىجىسى دەپ قارايدۇ.
بەختىنۇر ئابدۇرېھىم ستوكھولمنىڭ رايونلۇق كېڭىشىگە ئەزا بولۇش ئۈچۈن سايلام تەييارلىقىدا
شۋېتسىيەدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر پائالىيەتچى، شۋېتسىيە ئۇيغۇر بىرلىكىنىڭ رەئىسى بەختىنۇر ئابدۇرېھىم خانىم بۇ يىل 13-سېنتەبىر كۈنى شۋېتسىيەدە ئۆتكۈزۈلىدىغان دۆلەتلىك، شەھەرلىك ۋە رايونلۇق پارلامېنت سايلىمىدا، ستوكھولم شەھەرلىك كېڭەشنىڭ سوتسىيال دېموكراتلار پارتىيەسىگە تەۋە ۋەكىل بولدى. ئۇ مەزكۇر پارتىيەنىڭ نامزاتلار تىزىملىكىدە 18-ئورۇندا تۇرىدۇ. مەلۇم بولۇشىچە، بەختىنۇر خانىم نامزاتلىققا ئېرىشكەن سايلام رايونى ستوكھولمنىڭ غەربىي-شىمالىدىكى كۆپ خىل مەدەنىيەتلىك جاي بولۇپ، بۇ جايدا 74 مىڭ ئەتراپىدا ئاھالە ياشايدۇ، ئاھالىنىڭ 85% نى كۆچمەنلەر ئىگىلەيدۇ.
بەختىنۇر خانىم ئويۇشتۇرغان سايلام پائالىيەتلىرىدە، ئۆزبېك قاتارلىق جامائەتلەرگە خىتاب قىلىپ، سايلامغا قاتنىشىشنىڭ كۆچمەنلەر جامائىتىنىڭ شۋېتسىيە ئىجتىمائىي-سىياسىي ھاياتىغا تېخىمۇ ئاكتىپ قاتنىشىشى ۋە ئۆز مەنپەئەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا ئىپادىلىنىشى ئۈچۈن مۇھىم يول ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇ ئۇيغۇرلارغا قىلغان سۆزىدە بولسا، ئۆزى سايلانغان تەقدىردە، بۇ نەتىجىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ شۋېتسىيەدىكى مەۋجۇتلۇقىنىڭ بىلىنىشى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ دۇنياغا تونۇلىشىغا ھەسسە قۇشىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
ھازىرغا قەدەر ستوكھولمدىكى ئۇيغۇر ۋە ئۆزبېك جامائىتىنىڭ بىر قىسىم پائالىيەتچىلىرى بەختىنۇر ئابدۇرېھىم خانىمنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ ۋە ئۆز جامائىتىنى قوللاشقا دەۋەت قىلىپ بايانات ۋە چاقىرىقلار ئېلان قىلدى.
مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر كۆزەتكۈچىلەر سايلام نەتىجىسى قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بەختىنۇر ئابدۇرېھىم خانىمنىڭ شەرقىي تۈركىستاندەك بىر ئىشغالىيەت زېمىنىدىن كېلىپ، ئەركىن دۇنيانىڭ سايلىمىغا قاتنىشىشقا جەسارەت قىلىشىنىڭ ئۆزىنى بىر ئۇتۇق دەپ قاراشماقتا ۋە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر-ياش ئۆسمۈرلىرىگە ئىلھام بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشمەكتە.
كۆزەتكۈچىلەر: ترامپ-شى جىنپىڭ ئۇچرىشىشىدا سىيسسى مەھبۇسلار تېمىسى ئالاھىدە مۇھىم
پرېزىدېنت دونالد ترامپ بىلەن خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ مۇشۇ ئاينىڭ ئاخىرىدا ۋاشىنگتوندا كۆرۈشۈشى ئالدىدا، كۆزەتكۈچىلەرترامپنى ۋاشىنگتوننىڭ دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي كۆزىرلىرىدىن پايدىلىنىپ، مەھبۇس ئۇيغۇر دوختۇر گۈلشەن ئابباسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سىياسىي مەھبۇسلار مەسىلىسىدە خىتايغا بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىرماقتا.
خۇدسون ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى مايكېل سوبولىك ۋە ئولىۋىيا ئېنوس 2-سېنتەبىر ”ۋاشىنگتون ئېكزامىنەر“ گېزىتىدە ئېلان قىلغان ئوبزورىدا ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى تاموژنا بېجى ۋە خىتاينىڭ مۇھىم مىنېرااللار ئېكسپورتى قاتارلىق مەسىلىلەرنىڭ مۇزاكىرە باسقۇچىدا ئىكەنلىكىنى، بۇلارنىڭ سىياسىي مەھبۇسلار مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئۈچۈن مۇھىم كۆزۈر بولالايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.
ترامپ بۇ يىل مايدا بېيجىڭغا قىلغان زىيارىتى ئەسناسىدا تۇتقۇندىكى پوپ ئېزرا جىننىڭ دېلوسىنى شى جىنپىڭغا بىۋاسىتە ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلغان. خىتاي دائىرىلىرى ئارىدىن ئىككى ئايغا يەتمىگەن ۋاقىت ئۆتۈپ، ئۇنى تۇتۇپ تۇرۇش ئورنىدىن قويۇپ بەرگەن ۋە ئۇنىڭ گۇاڭجۇ ئارقىلىق لوس ئانجېلېسقا ئۇچۇپ، ئائىلىسى بىلەن جەم بولۇشىغا يول قويغان.
ئاپتورلار جىننىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى، ئايرىم سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ دېلوسىنى شى جىنپىڭغا بىۋاسىتە ئوتتۇرىغا قويۇشنىڭ نەتىجىلىك بولۇش مۇمكىنلىكىنىڭ بىر ئىسپاتى، دەپ كۆرسەتتى. ئۇلار ترامپنى ئالدىمىزدىكى ئۇچرىشىشتا گۈلشەن ئابباس دېلوسىنىمۇ تىلغا ئېلىشقا چاقىردى.
يۇقۇرىقى ماقالىلاردا گۈلشەن ئابباسنىڭ قېرىنداشلىرى، ئىككى قىزى ۋە بىرنەچچە نەۋرىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 24 ئائىلە ئەزاسىنىڭ ئامېرىكا پۇقراسى ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىندى. بۇ نۇقتىدىن گۈلشەن ئابباس مەسىلىسىنىڭ خىتاينىڭ ئىچكى مەسىلىسى ئەمەس ئىكەنلىكى تەكىتلىنىپ، گۈلشەن ئابباسنىڭ قويۇپ بېرىلىپ-بېرىلمەسلىكىنى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى ئىمتىھان خاراكتېرلىك مەسىلە قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىشى كېرەكلىكى ئەسكەرتىلدى.
ئولىۋىيا ئېنوس 20-ئاۋغۇست خۇدسون ئىنستىتۇتىدا ئېلان قىلغان دوكلاتىدا، دىپلوماتىك تىرىشچانلىق نەتىجە بەرمىگەن تەقدىردە، ۋاشىنگتوننىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە ئورگانلىرىغا قارىتا نىشانلىق ئىقتىسادىي جازا ۋە ۋىزا چەكلىمىسى قويۇش تەدبىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان. دوكلاتتا يەنە ئامېرىكا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلار بىلەن بىرلىشىپ، خىتايغا قاراتقان بېسىمنى كۈچەيتىش تەكلپ قىلىنغان. ئېنوس يەنە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەركىبىدە ”سىياسىي مەھبۇسلارنى قوغداش ئىشخانىسى“ قۇرۇش ۋە ئۇنىڭغا مەخسۇس ئەلچى تەيىنلەشنى تەكلپ قىلغان. ئۇ سىياسىي مەھبۇسلار ئۈچۈن، رەسمىي ”خالىغانچە تۇتقۇن قىلىنغان“ دېگەن سالاھىيەت تەسىس قىلىشنىمۇ تەۋسىيە قىلغان.
بىز بۈگۈن ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىغا ئېلخەت يوللاپ، مەزكۇر تەكلپلەرگە قانداق قارايدىغانلىقىنى ۋە ترامپنىڭ شى جىنپىڭ بىلەن بولىدىغان ئۇچرىشىشىدا سىياسىي مەھبۇسلار مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ-قويمايدىغانلىقىنى سورىدۇق. ئەمما ھازىرغىچە بۇ ھەقتە جاۋابقا ئېرىشەلمىدۇق.
دوكلاتتا يەنە ئامېرىكا دىپلوماتلىرىنىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن بولىدىغان ھەر قانداق ئۇچرىشىشتا سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ ئىسىملىرىنى بىۋاسىتە تىلغا ئېلىپ، ئۇلارنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىشى كېرەكلىكى بىلدۈرۈلگەن. دوكلاتتا مەھبۇسلاردىن ئىلھام توختى، راھىلە داۋۇت ۋە ئەكبەر ئەسەتنىڭ ئىسىملىرى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. ئۇندا يەنە تىبەت، خوڭكوڭ، خرىستىيان جەمئىيىتى ۋە خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى ئارىسىدىكى سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىش چاقىرىق قىلىنغان.
مەمەت توختى: خەلقئارا قانۇن بويىچە شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل دۆلەت بولۇش ھوقۇقىغا ئىگە
26- ۋە 27-ئاۋغۇست، ۋەكىلسىز مىللەتلەر ۋە خەلقلەر تەشكىلاتى ئۇيۇشتۇرغان «ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنى قايتا تەسەۋۋۇر قىلىش» ناملىق ئىككى كۈنلۈك خەلقئارالىق يىغىن گوللاندىيەنىڭ دەنھاگ (گائاگا) شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلدى. يىغىندا مىللەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى، سىياسىي ۋەكىللىك ھوقۇقى ھەمدە خەلقلەرنىڭ ئۆز سىياسىي كەلگۈسىگە ئۆزى ئىگە بولۇش ھوقۇقى قاتارلىق مەسىلىلەر مۇزاكىرە قىلىندى.
كانادادا تۇرۇشلۇق تونۇلغان سىياسىي ئاكتىپ مەمەت توختى «دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى: شەرقىي تۈركىستان ئۆرنىكى» دېگەن ماۋزۇدا سۆز قىلدى. بۇ سۆزىدە ئۇ كانادالىق خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى ئادۋوكاتى داۋىد ماتاس 2022-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان مۇنداق قانۇنىي ئاساسلارغا تايانغان: ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئۆزىلا بارلىق مىللەتلەرنىڭ ئاپتوماتىك ھالدا مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقىغا ئېرىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ؛ ئامما بىر مىللەت ئېغىر، ئۈزلۈكسىز ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە ئۇچرىغاندا، مەۋجۇت دۆلەت ئىچىدە ئۈنۈملۈك قوغداشقا ئېرىشەلمىگەندە ھەمدە ئىچكى قىسىمدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش يوللىرى تولۇق ئېتىلگەندە، بۇ ھوقۇق تاشقى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا، يەنى مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقىغا ئايلىنىشى مۇمكىن.
مەمەت توختى رادىيومىزنىڭ زىيارىتىگە قايتۇرغان ئىنكاسىدا، ئالاند، كاتانگا، كۆبەك، كوسوۋو قاتارلىق جايلارغا ئائىت خەلقئارا قانۇن مىساللىرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى بىلەن سېلىشتۇرۇپ مۇنداق دېدى: ”ئۇيغۇرلار ھازىر قاتمۇ قات زۇلۇم، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە خىتاي يېڭى چىقارغان مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنىنىڭ بېسىمى ئاستىدا ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكى ئاساسەن يوق بولۇش گىرداۋىغا قاراپ كېتىۋاتىدۇ. ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ مىللىي كىملىكىنى قوغداش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم. ئىككىنجىدىن، ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي ۋە ھەرقانداق جەھەتتە قارار بېرىش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم. شۇڭا ئۇيغۇرلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ساقلاپ قېلىنىشى پەقەت دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى بىلەنلا ئەمەلگە ئاشىدۇ. خەلقئارا قانۇن بۇنىڭغا تامامەن يول قويىدۇ ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بىلەن مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى تەڭ قىممەتكە ئىگە. "
يىغىنغا ب د ت نىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر مەسىلىسى بويىچە ئالاھىدە دوكلاتچىسى نىكولاس لېۋرات (Nicolas Levrat) ۋە تەرەققىيات ھوقۇقى بويىچە ئالاھىدە دوكلاتچى سۇريا دېۋا (Surya Deva) قاتارلىقلارمۇ قاتناشتى.
زۇمرەتئاي ئەركىن ۋەكىلسىز مىللەتلەر ۋە خەلقلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىدارە ھەيئەت ئەزالىقىغا لىكىگە سايلاندى
29- ۋە 30-ئاۋغۇست، گوللاندىيەنىڭ دەنھاگ (گائاگا) شەھىرىدە ۋەكىلسىز مىللەتلەر ۋە خەلقلەر تەشكىلاتى (UNPO) نىڭ 21-نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنى ئېچىلدى.
بۇ قېتىمقى يىغىندا مەزكۇر تەشكىلات قۇرۇلغانلىقىنىڭ 35 يىللىقى تەبرىكلىنىش بىلەن بىرگە سايلام ئۆتكۈزۈلۈپ، مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ بىر نەپەر رەئىس، ئىككى نەپەر مۇئاۋىن رەئىس، باش كاتىپ ۋە يەتتە نەپەر ئىدارە ھەيئىتى ئەزاسىدىن تەشكىل تاپقان يېڭى بىر نۆۋەتلىك رەھبەرلىك كوللېكتىپى سايلاپ چىقىلدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى زۇمرەتئاي ئەركىن ئىدارە ھەيئىتى ئەزالىقىغا سايلىنىپ، بۇ تەشكىلاتنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمىدىن ئورۇن ئالدى. تەشكىلات نىزامىسىغا ئاساسەن، ئىدارە ھەيئىتى بەلگىلەنگەن سىياسەتلەرنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى نازارەت قىلىدۇ ھەمدە باش كاتىپ بىلەن بىرلىكتە تەشكىلات پائالىيەتلىرىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن بىلەن ئۇيغۇر دېموكراتىيەۋە ئىنسان ھەقلىرى مەركىزىنىڭ رەئىسى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى دولقۇن ئەيسامۇ ئۇيغۇر ۋەكىللەر ئۆمىكى تەركىبىدە يىغىنغا قاتناشتى.
ئىگىلىنىشىچە، ۋەكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتى 2001-يىلى ب د ت دا رەسمىي ۋەكىللىرى يوق مىللەت ۋە خەلقلەرنى خەلقئار تەشەببۇس سەھنىسى بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن قۇرۇلغان بولۇپ، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ تۇنجى رەئىسى ئەركىن ئالپتېكىن قۇرغۇچىلارنىڭ بىرى ئىدى. 2017-يىلىدىن 2020-يىلىغىچە، شۇ چاغدىكى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى دولقۇن ئەيسا مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىي بۇ تەشكىلاتنىڭ مۇھىم ھەمكارلاشقۇچىلىرىنىڭ بىرى ئىكەن. زۇمرەتئاي ئەركىننىڭ رادىيومىزغا بىلدۈرۈشىچە، ئۇنىڭ بۇ قېتىم رەھبەرلىك قاتلىمىغا كىرىشى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ بۇ تەشكىلات بىلەن بولغان سىجىل ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىنىڭ ھەمدە ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەرنىڭ بۇ تەشكىلاتتىكى ئاكتىپ رولىنىڭ ئىزچىل داۋاملىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدىكەن.
خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ئەنگىلىيە شۆبىسىنىڭ «ئۇيغۇرلارغا ھەمدەم بولۇش ئېيى» پائالىيىتى ئاخىرلاشتى
خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ئەنگىلىيە شۆبىسى (Amnesty International UK) ئاۋغۇست ئېيى بويىچە ئېلىپ بارغان «ئۇيغۇرلارغا ھەمدەم بولۇش ئېيى» (Uyghur Solidarity Month) پائالىيىتى 31-ئاۋغۇست ئاخىرلاشتى.
تولۇق بىر ئاي داۋاملاشقان مەزكۇر پائالىيەت جەريانىدا، ئۇيۇشتۇرغۇچى تەرەپ پەقەت ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگىلا مەركەزلەشكەن تەشۋىقات ئۇسۇلىدىن پەرقلىق ھالدا، مەدەنىيەت تونۇشتۇرۇش بىلەن ئىنسان ھەقلىرى تەشەببۇسىنى بىرلەشتۈرۈپ، ئۆزگىچە مەزمۇنلارنى ئارقا-ئارقىدىن ئوتتۇرىغا چىقاردى؛ ھەر كۈنى بىر ئۇيغۇرچە سۆز-ئاتالغۇنى تونۇشتۇردى ھەمدە ئۇيغۇر ئەدەبىياتى، مۇزىكىسى، سەنئىتى ئارقىلىق، تېخىمۇ كۆپ ئەنگىلىيە جامائىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى، مەدەنىيىتى، ئەنئەنىسى ۋە رېئال ۋەزىيىتىنى چۈشىنىشىگە تۈرتكە بولدى. ئەنگىلىيەدىكى خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ يەرلىك گۇرۇپپىلىرىمۇ مەھەللە پائالىيەتلىرى، مەكتۇپ يېزىش، ئورتاق ئىمزا قويۇش ھەمدە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش قاتارلىق ئوخشاش بولمىغان شەكىللەر ئارقىلىق بۇ تەشەببۇسقا ئاكتىپ ئاۋاز قوشتى.
تۆت يىل ئىلگىرىكى، يەنى 2022-يىلى 31-ئاۋغۇست، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىنسان ھەقلىرى ئالىي كومىسسارى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىنى باھالاش دوكلاتىنى ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرگە قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش قاتارلىق قىلمىشلارنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتنى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. بۇ قېتىمقى ”ئۇيغۇرلارغا ھەمدەم بولۇش ئېيى“نىڭ تۆت يىلدىن كېيىنكى دەل شۇ كۈنى ئاخىرلاشقانلىقى تېخى ھەل بولمىغان بۇ ئىنسان ھەقلىرى كىرىزىسىنى يەنە بىر قېتىم دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىگە سۇندى.