Түркийә сода вәкилләр өмикиниң үрүмчи сәпири һәққидә қисқичә анализ

9 - Айниң 1 - күни башланған 17 - нөвәтлик " үрүмчи хәлқара сода йәрмәнкиси " дин буян, хитайниң шәрқий түркистандики ахбарат вастилириниң һәммиси дегидәк түркийә һәққидә пиланлиқ вә тәшкиллик һалда кәң көләмдә тәшвиқат йүргүзүп кәлмәктә.
Обзорчимиз пәрһат муһәммиди
2008.09.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

 Гәрчә бу қетимқи йәрмәнкигә 20 гә йеқин дөләтниң сода вәкилләр өмики қатнашқан болсиму, әмма хитай мәтбуатлириниң баш сәһипилири түрк өмикиниң үрүмчидики чоң - кичик паалийәтлири һәққидики хәвәр - көрүнүшләр билән толған. Бу хәвәр - көрүнүшләрдә, хитай билән түркийә, қандақтур бир еғиздин ортақ нәпәс еливатқан җан - җигәр достлардәк қилип көрситилмәктә, болупму бу хил хәвәр - көрүнүшләрниң, уйғурчә тил - йезиқтики ахбарат вастилирида көпрәк йәр елиши, йәрлик хәлқниң каллисида түрлүк гумани қарашларни вә қисмән әндишиләрни пәйда қилмақта.

Сәвәби шуки, уйғурларниң нәзиридә түркийә, шәрқий түркистан үчүн һаяти қиммәткә игә бир дөләт, көплигән уйғурлар түркийә җумһурийитини вә түрк хәлқини өзлириниң мәнивий йөләнчүки дәп қаримақта, йәнә келип түркләр билән уйғурлар қандаш вә уруқдаш хәлқ, шуниң үчүн түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәтләр болса уйғур хәлқи йеқиндин көңүл бөлүп келиватқан әң назук мәсилиләрниң бири. Шәрқий түркистанниң йеқинқи заман тарихиға нәзәр салғандиму, уйғурларниң миллий мустәқиллиқ күрәшлиридә түркийә вә түрк хәлқиниң баштин - ахири наһайити муһим рол ойниғанлиқини көрүп йетәләймиз.

1860 - Йилларда яқупбәг қәшқәрийә дөлитини қурғанда, османли импираторлуқиниң падишаһи султан абдул әзизханниң сияси вә һәрбий җәһәттә қоллишиға еришкән. 1933 - Йили шәрқий түркистанда тунҗи җумһурийәт қурулғандиму, бу хәвәрдин әйни чағдики түркийә җумһурийити һөкүмити вә хәлқи көп сөйүнгән, түрк мәтбуатлири, " шәрқий түркистанниң ай - юлтузлуқ көк байриқидин түркийиниң ай - юлтузлуқ қизил байриқиға салам " дегәндәк чоң мавзулар билән шәрқтики қан қериндашлири тәрипидин қурулған бу йеңи җумһурийәтни тәнтәнә билән түрк хәлқиғә тәқдим қилип тонуштурған иди.

Җумһурийәтниң қурулуш җәрянида болсун, яки җумһурийәттин кейин болсун, түркийиниң көплигән сабиқ офитсерлири вә маарипчилири халисанә һалда шәрқий түркистанға келип, уйғурларниң миллий мустәқиллиқ һәрикәтлириниң раваҗлиниши вә уйғурлар арисида илмий маарипниң омумлишиши үчүн зор төһпә қошқан иди. Йәнә келип түркийә, 50 йилдин көпрәк вақиттин буян уйғурларниң чәтәлләрдә елип бериватқан миллий һәрикәтлириниң әң муһим мәркәзлириниң бири болуп кәлди, мәйли түркийә һөкүмити билән хитай һөкүмити оттурисидики мунасивәтләрниң қайси хилда өзгиришидин қәтийнәзәр, түрк хәлқиниң уйғур хәлқиғә болған достлуқи, һесдашлиқи вә қоллишида һеч бир өзгириш болмиди вә һазирму һәм шундақ.

Бүгүн пәқәт түркийидила әмәс, дуняниң һәр қандақ йеридики бир уйғур тәшкилати хитайға қарши намайиш қилип чиққанда, шу әлләрдә турушлуқ түрк қериндашларниңму тәшәббускарлиқ билән уйғурлар сепидин йәр елип, өзлириниң шәрқий түркистанлиқ қериндашлириға болған қоллишини очуқ намайән қиливатқанлиқиға шаһит болалаймиз.

Шуниң үчүнму түркийә, хитайниң " вәтинимизни парчилашқа урунған чәтәлдики дүшмән күчләр " дәп аталған қара тизимликидә биринчи орунға қоюлуп кәлди, гоминдаң дәвридиму шундақ иди, һазирму һәм шундақ, шуниң үчүнму хитай һакимийити түркийә җумһурийитигә вә түркийә хәлқиғә нәпрәт вә өчмәнлик туйғуси билән қарап кәлди, ички һөҗҗәт вә уқтурушлирида түркийини, " вәтинимизниң бирликигә хәвп йәткүзүватқан әң асаслиқ дүшмән күч " дәп тәкитләп, һәр дәриҗилик һөкүмәтләрни бу җәһәттә изчил түрдә агаһландуруп кәлди, дипломатийә җәһәттиму, түркийә һөкүмити рәһбәрлирини, содигәр вә саяһәтчилирини мумкин бар шәрқий түркистанға даритмаслиқ тактикисини қоллинип кәлгән иди.

Бәзи учурларға қариғанда, түркийиниң сабиқ президентлиридин турғут өзал вә сулайман дәмирәлләр әйни чағда хитай һөкүмитидин шәрқий түркистанға берип мәһмут қәшқириниң қәбрисини тавап қилишни тәләп қилған болсиму, әмма уларниң бу тәлипи рәт қилинған, йәнә түркийә ташқи ишлар министирлиқи таки 80 - йиллардин етибарән шәрқий түркистанда консулхана қурушни илтимас қилған болсиму, әмма хитай һөкүмити буниңға йол қоймиған.

 Әмма бүгүн ташқи көрүнүштин қариғинимизда, хитай һакимийитиниң түркийә билән болған мунасивәтлиригә алаһидә әһмийәт бериватқанлиқини көрүвелиш тәс әмәс. Мәсилән, бу қетим өткүзүлгән " үрүмчи сода йәрмәнкиси " гә, түркийә дөләт ишлири комиссари күршат түзмән алаһидә тәклип билән қатнашти. Түрк мәһсулатлири йәрмәнкисиму бу қетимқи " үрүмчи сода йәрмәнкиси " ниң әң муһим тәркиви қисми болуп, түрк ширкәтлири үчүн аҗритилған орунму йәрмәнкә залиниң көп қисмини игилигән иди.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң тәклипи вә тәшәббуси билән түркийә шәрқий түркистанда " түркийә сода - санаәт райони " қурушни қарар қилған. Түркийә, 11 йилдин буян " үрүмчи хәлқара сода йәрмәнкиси " гә қатнишип кәлмәктә вә һеч бир вақит һазирқидәк хитай һакимийитиниң һәшәм вә дағдуға билән күтивелишиға, шундақла пүтүн ахбарат вастилирини сәпәрвәр қилип кәң көләмдә тәшвиқ қилишиға учрап бақмиған иди.

Ундақта хитайниң түркийигә қаратқан сияситидики бу туюқсиз өзгириш немидин дирәк бериду ? хитай түркийидин немини күтмәкчи ? бәзи сияси көзәткүчиләр буни төвәндики бирқанчә нуқта буйичә изаһлашқа тиришмақта: түркийини " шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати " ға сөрәп кирип, аталмиш " 3 хил күчләргә зәрбә бериш " дегән ниқап астида уйғурларниң миллий һәрикәтлиригә қаратқан бастуруш һәрикитини сияси вә дипломатийә җәһәттә техиму кәң қоллашқа игә қилиш. Мениңчә бу хил еһтимал әсла мумкин әмәс, хитайниң йәнә бир мәқсити, түркийә кәлгүсидә тәсис қилмақчи болған вә қиммити нәччә 10 милярд долларға баридиған ядро електир истансиси қуруш салаһийитигә игә болуш вә бу арқилиқ өзиниң ядро күчи җәһәттә дунядики тәсири вә ғәрб әллири болған риқабәт күчини ашуруш, чүнки оттура шәрқ районида атом вә ядро күчини намайән қилиш болса хитай үчүн зор сияси вә һәрбий әһмийәткә игә.

Әмма йәнә бәзи сияси күзәткүчиләрниң мөлчиригә қариғанда хитай, түркийигә қарита дәриҗидин ташқири йеқинлишиш сияситини йолға қоюшта, болупму әслидә йүргүзүп келиватқан сияситигә хилап һалда түркийиниң шәрқий түркистанға бивастә сиңип кирип кәң даиридә иқтисади паалийәт елип беришиға рухсәт қилишта, уйғур хәлқиниң түркийә вә түрк хәлқиғә болған үмид вә ишәнчисини аҗизлаштурушни мәқсәт қилған болуши мумкин. Мәлум мәнидин алғанда бу, хитай һакимийитиниң уйғурларниң миллий ирадисини аҗизлаштуруш һәрикитиниң муһим бир парчиси.

Бу хил қарашниң мәлум илмий асаси бар, чүнки түркийиниң " үрүмчи хәлқара сода йәрмәнкиси " гә қатнишишиниң вә шәрқий түркистанда санаәт вә сода райони қурушиниң йәрлик хәлққә һеч бир пайдиси йоқ, чүнки шәрқий түркистанда импорт - екиспорт һоқуқи пүтүнләй хитай ширкәтлири вә хитай хоҗайинлириниң қолида, шуңа түрк ширкәтлириниң вә содигәрлириниң бу райондики шерик вә херидарлириму әлвәттә хитайлардин ибарәт.

Йәнә келип хитай ширкәтлири вә хоҗайинлириниң түркләргә сатидиған мели бу районниң тәбиий байлиқлири вә уйғур хәлқиниң қан - тәри бәдилигә кәлгән йеза игилик мәһсулатлиридин ибарәт. Мәлум мәнидин алғанда түрк ширкәтлири шәрқий түркистанда хитайниң йәрликләрни талан - тараҗ қилиш вә сүмүрүш сияситигә билип - билмәй шерик болған болиду, бу һал тәбиий һалда өзлири билән қан ‏ - қериндаш болған түркийә вә түрк хәлқидин зор үмид күтүп келиватқан уйғур хәлқи арисида үмидсизлик, һәтта наразилиқ пәйда қилиши мумкин.

Бу, узун йиллардин буян түрк хәлқи билән уйғур хәлқини һессият җәһәттә бир - биридин узақлаштуруш сияситини қоллинип кәлгән вә бу җәһәттә анчә мувәппәқийәткә еришәлмигән хитай һакимийити үчүн наһайити пайдилиқ бир амилдин ибарәт !    

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.