Türkiye soda wekiller ömikining ürümchi sepiri heqqide qisqiche analiz

9 - Ayning 1 - küni bashlan'ghan 17 - nöwetlik " ürümchi xelq'ara soda yermenkisi " din buyan, xitayning sherqiy türkistandiki axbarat wastilirining hemmisi dégidek türkiye heqqide pilanliq we teshkillik halda keng kölemde teshwiqat yürgüzüp kelmekte.
Obzorchimiz perhat muhemmidi
2008.09.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

 Gerche bu qétimqi yermenkige 20 ge yéqin döletning soda wekiller ömiki qatnashqan bolsimu, emma xitay metbu'atlirining bash sehipiliri türk ömikining ürümchidiki chong - kichik pa'aliyetliri heqqidiki xewer - körünüshler bilen tolghan. Bu xewer - körünüshlerde, xitay bilen türkiye, qandaqtur bir éghizdin ortaq nepes éliwatqan jan - jiger dostlardek qilip körsitilmekte, bolupmu bu xil xewer - körünüshlerning, Uyghurche til - yéziqtiki axbarat wastilirida köprek yer élishi, yerlik xelqning kallisida türlük gumani qarashlarni we qismen endishilerni peyda qilmaqta.

Sewebi shuki, Uyghurlarning neziride türkiye, sherqiy türkistan üchün hayati qimmetke ige bir dölet, köpligen Uyghurlar türkiye jumhuriyitini we türk xelqini özlirining meniwiy yölenchüki dep qarimaqta, yene kélip türkler bilen Uyghurlar qandash we uruqdash xelq, shuning üchün türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetler bolsa Uyghur xelqi yéqindin köngül bölüp kéliwatqan eng nazuk mesililerning biri. Sherqiy türkistanning yéqinqi zaman tarixigha nezer salghandimu, Uyghurlarning milliy musteqilliq küreshliride türkiye we türk xelqining bashtin - axiri nahayiti muhim rol oynighanliqini körüp yételeymiz.

1860 - Yillarda yaqupbeg qeshqeriye dölitini qurghanda, osmanli impiratorluqining padishahi sultan abdul ezizxanning siyasi we herbiy jehette qollishigha érishken. 1933 - Yili sherqiy türkistanda tunji jumhuriyet qurulghandimu, bu xewerdin eyni chaghdiki türkiye jumhuriyiti hökümiti we xelqi köp söyün'gen, türk metbu'atliri, " sherqiy türkistanning ay - yultuzluq kök bayriqidin türkiyining ay - yultuzluq qizil bayriqigha salam " dégendek chong mawzular bilen sherqtiki qan qérindashliri teripidin qurulghan bu yéngi jumhuriyetni tentene bilen türk xelqighe teqdim qilip tonushturghan idi.

Jumhuriyetning qurulush jeryanida bolsun, yaki jumhuriyettin kéyin bolsun, türkiyining köpligen sabiq ofitsérliri we ma'aripchiliri xalisane halda sherqiy türkistan'gha kélip, Uyghurlarning milliy musteqilliq heriketlirining rawajlinishi we Uyghurlar arisida ilmiy ma'aripning omumlishishi üchün zor töhpe qoshqan idi. Yene kélip türkiye, 50 yildin köprek waqittin buyan Uyghurlarning chet'ellerde élip bériwatqan milliy heriketlirining eng muhim merkezlirining biri bolup keldi, meyli türkiye hökümiti bilen xitay hökümiti otturisidiki munasiwetlerning qaysi xilda özgirishidin qet'iynezer, türk xelqining Uyghur xelqighe bolghan dostluqi, hésdashliqi we qollishida héch bir özgirish bolmidi we hazirmu hem shundaq.

Bügün peqet türkiyidila emes, dunyaning her qandaq yéridiki bir Uyghur teshkilati xitaygha qarshi namayish qilip chiqqanda, shu ellerde turushluq türk qérindashlarningmu teshebbuskarliq bilen Uyghurlar sépidin yer élip, özlirining sherqiy türkistanliq qérindashlirigha bolghan qollishini ochuq namayen qiliwatqanliqigha shahit bolalaymiz.

Shuning üchünmu türkiye, xitayning " wetinimizni parchilashqa urun'ghan chet'eldiki düshmen küchler " dep atalghan qara tizimlikide birinchi orun'gha qoyulup keldi, gomindang dewridimu shundaq idi, hazirmu hem shundaq, shuning üchünmu xitay hakimiyiti türkiye jumhuriyitige we türkiye xelqighe nepret we öchmenlik tuyghusi bilen qarap keldi, ichki höjjet we uqturushlirida türkiyini, " wetinimizning birlikige xewp yetküzüwatqan eng asasliq düshmen küch " dep tekitlep, her derijilik hökümetlerni bu jehette izchil türde agahlandurup keldi, diplomatiye jehettimu, türkiye hökümiti rehberlirini, sodiger we sayahetchilirini mumkin bar sherqiy türkistan'gha daritmasliq taktikisini qollinip kelgen idi.

Bezi uchurlargha qarighanda, türkiyining sabiq prézidéntliridin turghut özal we sulayman demireller eyni chaghda xitay hökümitidin sherqiy türkistan'gha bérip mehmut qeshqirining qebrisini tawap qilishni telep qilghan bolsimu, emma ularning bu telipi ret qilin'ghan, yene türkiye tashqi ishlar ministirliqi taki 80 - yillardin étibaren sherqiy türkistanda konsulxana qurushni iltimas qilghan bolsimu, emma xitay hökümiti buninggha yol qoymighan.

 Emma bügün tashqi körünüshtin qarighinimizda, xitay hakimiyitining türkiye bilen bolghan munasiwetlirige alahide ehmiyet bériwatqanliqini körüwélish tes emes. Mesilen, bu qétim ötküzülgen " ürümchi soda yermenkisi " ge, türkiye dölet ishliri komissari kürshat tüzmen alahide teklip bilen qatnashti. Türk mehsulatliri yermenkisimu bu qétimqi " ürümchi soda yermenkisi " ning eng muhim terkiwi qismi bolup, türk shirketliri üchün ajritilghan orunmu yermenke zalining köp qismini igiligen idi.

Xewerlerdin melum bolushiche, xitay hökümitining teklipi we teshebbusi bilen türkiye sherqiy türkistanda " türkiye soda - sana'et rayoni " qurushni qarar qilghan. Türkiye, 11 yildin buyan " ürümchi xelq'ara soda yermenkisi " ge qatniship kelmekte we héch bir waqit hazirqidek xitay hakimiyitining heshem we daghdugha bilen kütiwélishigha, shundaqla pütün axbarat wastilirini seperwer qilip keng kölemde teshwiq qilishigha uchrap baqmighan idi.

Undaqta xitayning türkiyige qaratqan siyasitidiki bu tuyuqsiz özgirish némidin direk béridu ? xitay türkiyidin némini kütmekchi ? bezi siyasi közetküchiler buni töwendiki birqanche nuqta buyiche izahlashqa tirishmaqta: türkiyini " shangxey hemkarliq teshkilati " gha sörep kirip, atalmish " 3 xil küchlerge zerbe bérish " dégen niqap astida Uyghurlarning milliy heriketlirige qaratqan basturush herikitini siyasi we diplomatiye jehette téximu keng qollashqa ige qilish. Méningche bu xil éhtimal esla mumkin emes, xitayning yene bir meqsiti, türkiye kelgüside tesis qilmaqchi bolghan we qimmiti nechche 10 milyard dollargha baridighan yadro éléktir istansisi qurush salahiyitige ige bolush we bu arqiliq özining yadro küchi jehette dunyadiki tesiri we gherb elliri bolghan riqabet küchini ashurush, chünki ottura sherq rayonida atom we yadro küchini namayen qilish bolsa xitay üchün zor siyasi we herbiy ehmiyetke ige.

Emma yene bezi siyasi küzetküchilerning mölchirige qarighanda xitay, türkiyige qarita derijidin tashqiri yéqinlishish siyasitini yolgha qoyushta, bolupmu eslide yürgüzüp kéliwatqan siyasitige xilap halda türkiyining sherqiy türkistan'gha biwaste singip kirip keng da'iride iqtisadi pa'aliyet élip bérishigha ruxset qilishta, Uyghur xelqining türkiye we türk xelqighe bolghan ümid we ishenchisini ajizlashturushni meqset qilghan bolushi mumkin. Melum menidin alghanda bu, xitay hakimiyitining Uyghurlarning milliy iradisini ajizlashturush herikitining muhim bir parchisi.

Bu xil qarashning melum ilmiy asasi bar, chünki türkiyining " ürümchi xelq'ara soda yermenkisi " ge qatnishishining we sherqiy türkistanda sana'et we soda rayoni qurushining yerlik xelqqe héch bir paydisi yoq, chünki sherqiy türkistanda import - ékisport hoquqi pütünley xitay shirketliri we xitay xojayinlirining qolida, shunga türk shirketlirining we sodigerlirining bu rayondiki shérik we xéridarlirimu elwette xitaylardin ibaret.

Yene kélip xitay shirketliri we xojayinlirining türklerge satidighan méli bu rayonning tebi'iy bayliqliri we Uyghur xelqining qan - teri bedilige kelgen yéza igilik mehsulatliridin ibaret. Melum menidin alghanda türk shirketliri sherqiy türkistanda xitayning yerliklerni talan - taraj qilish we sümürüsh siyasitige bilip - bilmey shérik bolghan bolidu, bu hal tebi'iy halda özliri bilen qan ‏ - qérindash bolghan türkiye we türk xelqidin zor ümid kütüp kéliwatqan Uyghur xelqi arisida ümidsizlik, hetta naraziliq peyda qilishi mumkin.

Bu, uzun yillardin buyan türk xelqi bilen Uyghur xelqini héssiyat jehette bir - biridin uzaqlashturush siyasitini qollinip kelgen we bu jehette anche muweppeqiyetke érishelmigen xitay hakimiyiti üchün nahayiti paydiliq bir amildin ibaret !    

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.