Тарих вә бүгүн (8 - април)

1945-Йили, 8-април күни, йәни буниңдин 67 йил муқәддәм шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити өзиниң мунтизим миллий армийисини дуняға кәлтүрди . Бу күн һазирқи заман уйғур тарихи , җүмлидин уйғур елиниң тарихидин орун алған иди.
Умидвар тәйярлиди
2012-04-08
Share
milly-armiye-305.jpg Миллй армийә офитсер җәңчилири
Photo: RFA

1944-Йили, 12-ноябирда ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийити вақитлиқ һөкүмити рәсмий қарар билән қурған миллий армийиниң мусаписи йоқлуқтин бар болуш, мунтизимлишиш, җәңләрдә ғәлибисери тавлиниш, һәрбий - техника, маһарәт, сиясий аң һәм мәдәнийәт сапа җәһәтләрдин техиму өсүп йетилип, мукәммәллишиш, шуниңдәк ахирида әмәлдин қалдурулуштәк мурәккәп мусапиләрни баштин кәчүрди.

 Миллий армийиниң дәсләпки тәркиби

Миллий армийиниң асаси әслидә нилқа тағлирида тунҗи болуп күрәшкә атланған фатих батур, ғени батур, әкбәр батур қатарлиқлар башчилиқидики һәмдә 7-ноябир күни ғулҗа қозғилиңиға қатнашқан пидаийлар, шуниңдәк кейинки вақитларда һәр қайси җайларда тәшкиллинип җәң қилған партизанлар болуп, тәхминән 60 әтрапидики партизан әтрити шуниңдәк ғулҗа шәһири вә или вилайитиниң башқа азад болған җайлиридин йеңидин әскәргә елинғанлар асасида тәсис қилинған. 1945-Йили 8-априлда, ғулҗа шәһиридә миллий армийә рәсмий қурулуп, байрақ тапшурулғанда, миллий армийә йәттә полк, төт баталийондин тәркип тапқан болуп, булар төвәндикичә:

Полклар

1. Или пиядиләр 2-полки
2. Или запас 4- полки
3. Тикәс 1-атлиқ полки
 4. Тикәс 2-атлиқ полки
 5. Сүйдиң пиядиләр 1-полки
6. Кәңсай атлиқ 3- полки
7. Күнәс атлиқ полки
Мустәқил баталийон вә башқилар
1. Туңган атлиқ дивизийони
 2. Мустәқил моңғул атлиқ баталийони
 3. Зәмбирәкчиләр дивизийони.
4. Муһапизәтчиләр баталийони
5. Шибә мустәқил ескадрони

Миллий армийиниң тәрәққияти

Milliy-armiye-1944-yili-380.jpg
Миллй армийә офитсер җәңчилири
Миллий армийә қисимлириниң түзүлмисидин қариғанда, бир пиядиләр полки үч баталийондин, бир баталйон үч ротидин, бир рота төт извоттин тәркип тапқан. Атлиқ қошунларниң түзүлмиси сәл башқичирәк болған. Мәсилән, бир атлиқ полк төт ескадрон (рота) вә бир пилимотчилар ротисидин тәркип тапқан болуп, пиядиләр полкиниң адәм сани 2000 дин артуқ болса, атлиқ полкниң 1200 әтрапида болған. Атлиқ қошунда атларму җәң қилғучилар қатарида һесабланған.

Миллий армийиниң дәсләпки вақитлардики җәңчи офитсерлириниң ениқ сани һәққидә түрлүк учурлар мәвҗут болуп, сабиқ миллий армийә майори заһир савданоф, 15 миңға йеқин әскәр вә офитсер бар иди десә, миллий армийә қоманданлиқ шитабиниң сиясий бөлүм башлиқи болған тохти ибраһим әпәнди миллий қошунниң адәм саниниң дәсләптә 13 миңдин артуқ икәнликини баян қилиду. Омумән, миллий армийиниң дәсләпки саниниң 13 миңдин 15 миңғичә болғанлиқи көплигән әслимиләрдә оттуриға қоюлиду. Әлвәттә, миллий армийиниң адәм сани һәмдә қошун тәркиби тарбағатай вә алтай вилайәтлирини азад қилиш җәрянида вә униңдин кейин таки 1946-йили битим түзүлгичә болған арилиқта давамлиқ кеңәйгән һәм көпәйгән.

1945-Йили 6- айда шималий, оттура вә җәнубий йөнилиштин ибарәт үч фронттики уруш башланғандин кейин, миллий армийә шималда чөчәк, дөрбилҗин наһийилири һәм алтай вилайитини толуқ азад қилиш билән шималий йөнилиштики қошунниң тәркибидә өзгириш болди вә адәм саниму ашти. Чөчәк елинғандин кейин лескинниң қоманданлиқида мустәқил атлиқ үчинчи бригада тәсис қилинип, буниң тәркибидә үч полк болди. Алтай елинғандин кейин дәлилқан сугурбайеф партизанлири алтай мустәқил атлиқ полки болуп қурулди.

Миллий армийә 1945-йили 9-айда манас дәряси бойиға йетип кәлгәндин кейин ғулҗидики баш қоманданлиқ шитаб оттура йөнилиш, шималий йөнилиш вә җәнуби йөнилиштин ибарәт үч тармақ қоманданлиқ шитаб қуруп, йеңидин орунлаштуруш елип барди. Бу чағда миллий армийиниң қисимлири көпәйди вә сани техиму ашти.

Бу чағдики миллий армийиниң адәм сани 30 миңдин ешип кәткән болуп, 20 миңдин артуқ милтиқ, 1000 дин артуқ пилимот, 70 зәмбирәк, 4 броневик, үч танка вә төт урушқа ярайдиған айропилан' ға игә болди.( Айродром урушида 50 тин артуқ айропилан қолға чүшкән болсиму, лекин униң сақлири аз иди).

 Бирақ, 1946-йили 7-айда битим бойичә бирләшмә һөкүмәт қурулғанда, миллий армийиниң тәркиби вә әскири санида йәнә өзгириш йүз бәргән болуп, омумий йүзлүк қисқартилиш елип берилип, алтә полкқа чүшүрүлуп, адәм сани 12 миңға қисқартилған. Лекин, 1947-йили 8-айда бирләшмә һөкүмәт бузулғандин кейин, вә осман һәм қалибекләрниң исяни партлиғанда, йәнә әскәр елинип, полклар вә адәм сани көпәйтилип, 20 миңға йәткүзүлгән. Көпинчә тарихчилар бу санниң таки 1949-йилиниң ахириғичә мәвҗут болғанлиқини оттуриға қоюшиду.

Миллий армийиниң милләт тәркиби асаслиқ уйғурлар билән қазақлар болуп, униңдин кейин қалса, моңғул, туңган, қирғиз, өзбек, татар, шибә, рус, таҗик вә дағур қатарлиқлардин тәркип тапқан. Руслар, татарлар вә өзбекләрниң сани аз болсиму, лекин уларниң ичидин көплигән юқири, оттура дәриҗилик командирлар йетишип чиққан.
 
Ахирқи тәқдири

Миллий армийә 1949-йили 12-айниң 20-күни 5-корпус қилип өзгәртилгәндин кейин 13- вә 14- пиядиләр дивизийиси һәмдә икки мустәқил атлиқ полкқа айрилип, җәнубий вә шималий тәрәпләргә тарқақлаштурулди. 50-Йилларниң бешида қисқартиш елип берилип, ахирида 5 -корпусму әмәлдин қалдурулуп, 13-дивизийиниң 38- полки билән 14-дивизийиниң 40-полки сақлап қелинғандин башқа көпинчә әскәр-офитсерлар ишләпчиқириш қурулуш армийиси қилип өзгәртилгән, бир қисимлири кәсип алмаштурған. Ахири 60-йилиға кәлгәндә мәзкур қалдуқ миллий қошунниң бир қисими һиндистан урушиға селинғандин кейин, ахири пүтүнләй әмәлдин қалдурулған.

 Миллий армийиниң һәр милләттин тәркип тапқан төт нәпәр генерали бар болуп, уйғур вә башқа милләтләрниң арисидин юқири, оттура вә төвән дәриҗилик командирлар көпләп йетишип чиққан болсиму, лекин 1949-йилиғичә болған арилиқта миллий армийиниң асасий қисимини тәшкил қилидиған уйғурлардин генераллиқ унваниға еришкәнләр чиқмиған, пәқәт полковник унванидикиләрла болған. Генералларниң икки нәпири рус (палиноф билән мажароф) бир нәпири қирғиз ( иссақ бәг ), бир нәпири қазақ ( дәлилқан) болуп, әң алий маршаллиқ унвани өзбекләрдин болған җумһурийәт рәиси әлихан төригә берилгән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт