Мусапирлиқ сәпәрлиридики «шәрқий түркистан җумһурийити җәңчилири» (1)

Мухбиримиз үмидвар
2018-04-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1950-Йили сентәбирниң ахири хитай хәлқ җумһурийити қурулғанлиқиниң бир йиллиқ мурасимиға қатнишиш үчүн бейҗиңға йетип барған 5-корпус (миллий армийә) ниң командирлири (оңдин солға генерал муһәммәтимин иминоф, генерал лескин, генерал зунун тийипоф, нусипқан күнбайеф, рәфиқ байчурин)
1950-Йили сентәбирниң ахири хитай хәлқ җумһурийити қурулғанлиқиниң бир йиллиқ мурасимиға қатнишиш үчүн бейҗиңға йетип барған 5-корпус (миллий армийә) ниң командирлири (оңдин солға генерал муһәммәтимин иминоф, генерал лескин, генерал зунун тийипоф, нусипқан күнбайеф, рәфиқ байчурин)
RFA/Qutlan

Уйғур дияриниң сиясий тәқдири 20-әсирниң 40-йиллирида зор вә һәл қилғуч өзгириш дәвригә кирди. У, болсиму, 1944-йили қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң әбәдий дөләт сүпитидә сақлинип қелиниши яки хитай компартийәси һакимийити астиға чүшүштин ибарәт иди. Лекин, қисмәт иккинчисигә дуч кәлди. Әнә шу хитай компартийәси һакимийитиниң дәслипидила мәркизи асия тарихида бир қетимлиқ чоң көчүш вәқәси йүз бәргән болуп, бу 1955-1962-йиллири арисидики уйғур қатарлиқ хәлқләрниң уйғур дияридин сабиқ совет иттипақиға көчүш долқуни иди.

Тарихий материяллар бойичә бу көчүшниң арқа көрүнүшигә нәзәр салғанда, 1944-йили, 8-айда уйғур дияриниң или вилайитидики нилқа наһийәси тәвәсидә уйғур, қазақларни асас қилған қозғилаң партлиди. 1944-Йили, 7-ноябир күни ғулҗа шәһиридә қозғилаң партлап, 5 күндин кейин қозғилаңчилар шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитини қурди вә 1945-йили 8-апрелда миллий армийә қурулди. Шәрқий түркистан җумһурийити 1945-йили, 10-айға кәлгәндә или, тарбағатай вә алтай вилайәтлирини азад қилди. Иккинчи дуня урушиниң ахирлишиши билән шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити гоминдаң хитай һөкүмити билән сөһбәт өткүзүп, нәтиҗидә 1946-йил, 7-айда бирләшмә һөкүмәт қурулуп, бир йилдин кейин бузулди. Шуниңдин кейин манас дәряси йәнә пасил қилинип, гоминдаң һөкүмити билән таки 1949-йили 10-айғичә тиркишип мәвҗут болуп туруш вәзийити шәкилләнди, әмма шу йили, сталин билән мавниң һәмкарлиқи нәтиҗисидә уйғурлар дияри хитай коммунистлириниң қолиға өтүп, 5 йил мәвҗут болған или һөкүмити вә 1944-йили башланған миллий азадлиқ һәрикити тохтиди. 1950-Йили, миллий армийә хитай азадлиқ армийәсиниң 5-корпусиға өзгәртилип, 1954-йилиға кәлгәндә пүтүнләй әмәлдин қалдурулди.

1955-Йили, хитай һөкүмити «шинҗаң уйғур аптоном райони» ни қуруш билән бир вақитта 1957-1958-йиллири елип барған «йәрлик милләтчилик» кә зәрбә бериш һәрикити җәрянида миллий инқилабқа қатнашқан көплигән рәһбирий шәхсләр, зиялийлар, сабиқ миллий армийә җәңчи- офитсерлири зәрбигә учриди. Омумән, 1950-йилларда елип берилған «үчкә қарши», «бәшкә қарши», «йәрлик милләтчиликкә зәрбә бериш», «истил түзитиш», «чоң сәкрәп илгириләш», коммуналишиш вә башқа түрлүк намлардики һәрикәтләр уйғур қатарлиқ йәрлик аһалиләргә қарита еғир сиясий бесимларни пәйда қилған иди.

Буларниң нәтиҗисидә 1955-йилидин 1962-йилиғичә болған арилиқта уйғур дияридин омумйүзлүк совет иттипақиға кетиш вә 1962-йили болса, аммиви йосунда совет иттипақиға қечиш вәқәлири йүз берип, бу җәрянда зор санда аһалә совет иттипақиниң оттура асия җумһурийәтлиригә берип йәрләшти. Әнә шуларниң арисида 1944-1949-йиллири, шәрқий түркистан җумһурийити дәвридә миллий армийәгә қатнашқан көплигән уйғур, қазақ, қирғиз, өзбек, татар вә рус қатарлиқ милләт вәкиллириму бар болуп, бу әмәлийәттә сабиқ шәрқий түркистан миллий армийәси офитсер-җәңчилири вә кадирлириниң кәң көләмдә совет иттипақиға кетип йәрлишиш вәқәсидур.

Әнә шу қетимлиқ өз вәтинини ташлап совет иттипақиға көчүп кәткән аһалиләрниң бири, җүмлидин сабиқ шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң җәңчиси нурмуһәммәд садиқофтур. У һазир алмута шәһириниң йенидики түргин йезисида яшаватқан болуп, бу йил 90 яшқа киргән. У 1945-йили, шәрқий түркистан миллий армийәсиниң мирзигул насироф командирлиқидики айрим атлиқ дивизийониниң җәңчиси сүпитидә ақсу тәвәсидики урушларға қатнашқан вә таки 1946-йили 7-айғичә һәрбий хизмәт өтигән иди. Нурмуһәммәд садиқоф 1951-1955-йиллириғичә йәр ислаһати хизмәтлиригә қатнашқан вә әйни вақиттики өлкилик җамаәт хәвпсизлик кадирлар мәктипини пүттүрүп, таки 1958-йилиғичә или областлиқ җамаәт хәвпсизлик идарисидә мәсул кадир болуп хизмәт қилғандин кейин шу йили өзиниң хизмитини вә вәтинини ташлап совет иттипақиға көчүп кетип қазақистанға йәрлишип, аддий деһқанчилиқ билән турмуш кәчүрүш қисмәт йолини талливалған.

Нурмуһәммәд садиқофниң ейтишичә, совет иттипақиға аммиви көчүш, йәни совет иттипақи пуқралиқилиқ рәсмийәтлири билән көчүш 1955-йилидин башлинип таки 1962-йилиғичә давамлишивәрди. Көчүп кәлгәнләрни совет иттипақи яхши қарши елип һәр бир аилигә маканлишиши пули, ишләш орунлири бәрди.

1950-1960-Йилларда совет иттипақиға кәткәнләр арисида 1945-1949- йиллири миллий армийәниң полковник унванидики қоманданлири болған вә 1955-йили, хитай азадлиқ армийәсиниң генерал майорилуқ һәрбий унваниға еришкән икки нәпәр генерал -зунун тейипоф вә мәрғуп исһақоф, миллий армийә полковники вә 1950-йиллардики уйғур аптоном райониниң мәдәнийәт назири зия сәмәди, шәрқий түркистан инқилаби дәвридики хәлқ қәһриманлири ғени батур, фатих батур, шәрқий түркистан җумһурийити баш катипи абдурәвуп мәхсум ибраһими, малийә министири әнвәр мусабайоф вә башқа нәччә онлиған юқири дәриҗилик әрбаблар бар иди. Улар өз вәтинини ташлап совет иттипақиға кетиш йолини таллиди. Зия сәмәдиниң оғли, һазир алмутада яшаватқан 81 яшлиқ пешқәдәм журналист риза сәмәдиму дадиси билән биргә 1961-йили қазақистанға көчүп кәлгән. У дадиси зия сәмәдигә хитай даирилири тәрипидин 1957-1958-йиллири «йәрлик милләтчи» қалпиқи кийдүрүлүп, әмгәк лагериға әвәтилип җазаланғанлиқи, нәтиҗидә униң ахири совет иттипақиға, йәни қазақистанға кетиш йолини таллиғанлиқини қәйт қилди.

Тәпислатини юқиридики аваз улинишидин аңлиғайсиз.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт