Almatada sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesi qomandani zunun téyipof xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-09-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining mu'awin bash qomandani zunun téyipof tewellutining 100 yilliqini xatirilesh pa'aliyitide oghli jesur téyipof söz qilmaqta. 2017-Yil 23-séntebir, almata.
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining mu'awin bash qomandani zunun téyipof tewellutining 100 yilliqini xatirilesh pa'aliyitide oghli jesur téyipof söz qilmaqta. 2017-Yil 23-séntebir, almata.
RFA/Oyghan

24-Séntebirde almatada quddus ghojamyarof namidiki jumhuriyetlik dölet akadémiyelik Uyghur muzikiliq komédiye tiyatirining kichik zalida sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining mu'awin bash qomandani, général zunun téyipofning 100 yilliqigha béghishlan'ghan xatirilesh pa'aliyiti ötti. Uninggha ziyaliylar, yurt-jama'etchilik, merhumning uruq-tughqanliri qatnashti.

Yighin'gha dunya Uyghur qurultiyi re'isining ottura asiyadiki orunbasari erkin exmetof riyasetchilik qildi. Aldi bilen zunun téyipofning ömür bayani heqqide qazaqistan Uyghur yashliri birlikining ezaliri bextinur sidiqowa, adilem mesimjan we shahidem yüsüpowalar tepsiliy doklat qildi. Andin sözge chiqqan tarixchi qehriman ghojamberdi ötken esirning 40-yilliri Uyghur diyarida ewj alghan xitayning gomindang basqunchilirigha qarshi azadliq herikiti, uning sewebliri we aqiwetliri, xitayning ilgiriki gomindang we kéyinki kommunistik hakimiyetlirining hem sowét ittipaqining Uyghur élidiki azadliq herikitini bésishi, zunun téyipofning azadliq herikettiki orni we roli, uning qazaqistandiki pa'aliyiti, teqdiri we uning ilgiri sürgen asasiy idiyiliri heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Qehriman ghojamberdi, zunun téyipofning Uyghur milliy rohini oyghitishta ma'aripning roligha alahide diqqet qilin'ghanliqini tekitlep, bügünki künde qazaqistan jumhuriyitide yaritilghan shara'itlardin paydilinip, milliy ma'aripni, medeniyetni, edebiyatni, sen'etni rawajlandurush lazimliqini, yashlarning bilimge bolghan intilishini terbiyeleshning muhimliqini bildürdi.

Ötken esirning 40-yilliri Uyghur élining ghulja shehiride qurulghan "Azadliq teshkilatining" aktip ishtirakchilirining biri zunun téyipof 1917-yili qazaqistanning yarkent shehiride déhqan a'iliside dunyagha kelgen. Uning rus mektipide oquwatqan waqti sowét hakimiyitining yéza igilikini zorluq bilen kolléktiplashturush dewrige toghra kélip, jay-jaylarda baylarning, ottura halliq déhqanlarning mal-mülkini musadire qilish ishliri yürgüzülüwatatti. Shu sewebtin zunun téyipof a'ilisimu bashqilar qatarida, ghulja shehirige köchüp kétishke mejbur boldi. U, shu dewrning inawetlik shexslirining biri, meripetperwer zat hüsenbay musabayéfning kön zawutida addiy ishchi, andin zawut boyiche bash ustining yardemchisi bolup ishlidi.

Tarixchi qehriman ghojamberdining éytishiche, zunun téyipof 1944-yili aprél éyida qurulghan mexpiy "Azadliq teshkilati"gha eza bolup, abdukérim abbasof, qasimjan qembiri, reximjan sabirhaji, elixan töre, abdurup mexsum qatarliq milliy-azadliq herikitining aktip ishtirakchiliri bilen bir septe boldi. U üch derwaza, nowiygorod, 'silingbu' (qomandanliq shtabi), herembagh we bashqimu jaylarni azad qilish üchün bolghan shiddetlik jenglerge rehberlik qildi.

Zunun téyipofni xatirilesh yighinida sözge chiqqan uning perzentliridin mubarek israyilowa we reghne qasénowalar merhumning Uyghur milliy-azadliq herikitige qoshqan töhpisi, uning qazaqistandiki hayati, insaniy xisletliri heqqide öz eslimilirini bayan qildi.

Zunun téyipof 1945-yili 8-aprélda sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiyesi qurulghanda, uning mu'awin qomandanliq wezipisige teyinlendi. Milliy armiyening podpolkowniki, andin polkowniki zunun téyipof "Azadliq", "Istiqlaliyet üchün küresh", "Baturluq", "Sadaqet" we bashqimu ordén we médallar bilen mukapatlan'ghan.

1949-Yili, 10-ayda xitay kommunistik armiyesi Uyghur élini igiligendin kéyin, zunun téyipof "Shinjang herbiy rayoni" ning mu'awin shtab bashliqi wezipisige belgilinidu. U milliy armiye xitay xelq azadliq armiyesining 5-korpusi bolup özgertilgendin kéyin uni saqlap qélish heriketlirini qilghan bolsimu, xitay hakimiyiti teripidin ongchilliqta, milletchilikte eyiblinip, jismaniy emgek bilen özgertish lagérigha palan'ghan idi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan zunun téyipofning qizi mubarek israyilowa xatirilesh kéchini uyushturghan qehriman ghojamberdi, tursun arziyéf we yashlar uyushmisigha özlirining minnetdarliqini bildürüp, mundaq dédi: "Heqiqeten atam zunun téyip xelq üchün küreshken ajayip bir insan. Men özüm tarix mu'ellimi bolghan üchün dahiylar heqqide balilargha köp ders ötettim. Oylap baqsam, atimiz zunun téyipof, exmetjan qasimi, elixan töre, amal yoq, bularning ishi emelge ashmidi. Biraq ularning ishini dawamlashturidighan bizning yashlirimiz. Shular mushularning kim ikenlikini bilse. Uning qilghan ishlirining emelge ashmighanliqi we ashqanliqining asasiy seweblirini bizning yashlirimiz chüshense iken deymen. Dadam yashlarning bilim élishigha nahayiti köp köngül bölgen adem".

Mubarek israyilowaning éytishiche, zunun téyipof 1977-yili bilim qazaqistan ministirliqi rehberlikining aldigha kirip, 26 Uyghur balisining almata shehiridiki abay namidiki qazaq pédagogika institutigha oqushqa sirttin chüshüshige yardemleshkenlikini, da'im öz balilirigha, bashqimu Uyghur balilirigha bilimning insan üchün neqeder ulughluqi heqqide nesihetler bergen idi.

Zunun téyipof 1961-yili a'ilisi bilen qazaqistan diyarigha köchüp chiqip, almata shehirige orunlishidu. U 1961- we 1965-yillar ariliqida almatadiki aliy partiye mektipide oqup, ozuq-tülük sana'iti xadimliri kespiy ittipaqining almata wilayetlik komitétining re'isi bolup ishligen we 1977-yili hörmetlik dem élishqa chiqqan.

Zunun téyipof ötken esirning 70-yillirining béshida 1944- we 1949-yillardiki sherqiy türkistan milliy-azadliq inqilabi heqqide xatire yazghan. Bu eser "Azadliq üchün küresh" nami bilen rus tilida 1974-yili moskwada 15 ming nusxa bilen neshr qilindi. Mezkur emgek 1977-yili "Sherqiy türkistan yéride" dégen nam bilen Uyghur tilida yoruq kördi. Zunun téyipof 1984-yili 67 yéshida alemdin ötti.

Ziyaritimizni qobul qilghan mezkur murasimgha qatnashqan almata shehirining gorniy gigant mehellisining turghuni, tiliwaldi qurbanof ependi zunun téyipofning ömür bayani heqqide doklat qilghan yashlargha hemde sherqiy türkistan jumhuriyitining tarixi heqqide toluq tepsilat bergen qehriman ghojamberdige chong rehmet éytti we Uyghurlarning ataqliq shexsliri heqqide mushundaq pa'aliyetlerni ötküzüp turushning muhimliqini, uning yashlar üchün terbiyiwi ehmiyitining zor ikenlikini alahide tekitlidi.

Mezkur pa'aliyette qazaqistan Uyghur yashliri birlikining uyushturushi bilen konsértliq programma körsitildi. Andin yighin'gha kelgen méhmanlar zunun téyipofning perzentliri bilen xatire süretke chüshti.

Toluq bet