Ishchiliqtin généralliqqiche - zunun téyipofning jenggiwar hayat musapisi (2)

Muxbirimiz ümidwar
2017-10-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Milliy armiye mu'awin bash qomandani zunun téyipof ependi. 1945-Yili 5-aylar, ghulja. (Podpolkownik unwani mezgilide)
Milliy armiye mu'awin bash qomandani zunun téyipof ependi. 1945-Yili 5-aylar, ghulja. (Podpolkownik unwani mezgilide)
Social Media

U, öz xelqi üchün köygen qabil qomandan idi


1945-Yili, 4-ayda zunun téyipof milliy armiye mu'awin bash qomandanliq wezipisige teyinlen'gendin kéyin milliy armiyening üch front boyiche urush qilish pilanlirining tüzülüshi we uni ishqa ashurushqa biwasite qatnashqan bolup, u sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi elixan töre bilen biwasite alaqe qilatti. Hazir almatada yashawatqan, eyni waqitta zunun téyipofning qol astida ishligen sabiq milliy armiye ofitséri batur ershidinofning eslishiche, uning milliy armiyening mu'awin bash qomandanliqqa teyinlinishi uning eslidin azadliq teshkilatining ezasi bolghanliqi we elixan törining orunlashturushlirini anglishi bilen munasiwetlik idi.

Zunun téyipof, 1945-yili, 7-ayda milliy armiye üch front boyiche herbiy herikitini bashlighanda, milliy armiye bash qomandani iwan palénof bilen birge shimali fronttiki jenglerge, yeni aldi bilen dörbiljin we chöchekni azad qilish urushigha qomandanliq qilishqa qatnashqan shuningdek chöchekte musteqil atliq brigada qurush ishlirigha yétekchilik qilghan, arqidin u 1945-yili, 3-8-séntebir künliri général palénof bilen birge ottura yönilishtiki shixo jeng meydanida bolup, shixoni azad qilish urushigha qomandanliq qilishqa qatnashqan.

Zunun téyipof taki 1948-yili 7-ayghiche mili armiyening mu'awin bash qomandanliq wezipisini atqurghandin kéyin, 1948-yili, 1-awghust küni exmetjan qasimi re'islikide pütün Uyghur diyaridiki milliy azadliq inqilabqa rehberlik qilish üchün qurulghan ammiwi-siyasiy organ - "Ittipaq" merkizi komitétining teshkilat bölüm bashliqliq wezipisini atqurghan.

"Uyghurlarning qedimdin hazirghiche milliy siyasiy tarixi" namliq eserning aptori, tarixchi qehriman ghojamberdining éytishiche, zunun téyipof eyni waqittiki Uyghurlar arisidin yétiship chiqqan az sandiki qabil komandirlardin bolup, addiy bir ishchiliqtin axiri bir armiyening qomandani, hetta axirida xitayning "Shinjang herbiy rayoni" ning mu'awin shtab bashliqliq derijisige, général mayorluqqiche yétishi, uning herbiy talanti bar shexs ikenlikini körsitidu.
Hazir almata shehiri yénidiki türgen yézisida yashawatqan, sabiq milliy armiye ayrim atliq diwiziyoni jengchisi, 89 yashliq nurmuhemmed sadiqof ependining eslishiche, zunun téyipofning eyni waqitta milliy armiye-jengchi ofitsérliri arisidiki inawiti we tesiri nahayiti yuqiri bolup, uning 28 yéshidila polkownik unwani bilen milliy armiyening mu'awin bash qomandanliq derijisige yétishi jengchi-ofitsérlarning hörmiti we qiziqishini qozghighan iken.

Zunun téyipof, 1949-yili, 10-ayda Uyghur diyari stalin bashchiliqidiki sowét ittipaqi hökümitining qollishi we yardimi astida xitay kompartiyesi hakimiyiti astigha ötkendin kéyin, 1950-yili, milliy armiye xitay azadliq armiyesining 5-korpusigha özgertilgen we "Shinjang herbiy rayoni" qurulghanda mezkur herbiy rayonning mu'awin shtab bashliqliq wezipisige teyinlen'gen idi. U, bu wezipiside taki 1961-yilighiche ishligendin kéyin, yene bir milliy armiye qomandani, eyni waqittiki ili herbiy rayonining qomandani merghup is'haqof qatarliqlar bilen birge wezipisini tashlap, sowét ittipaqigha köchüp kétip, almatagha makanlashqan. Eyni waqitta xitay azadliq armiyesining mezkur ikki généralining öz wezipisi we généralliq pagonliridin waz kéchip, sowét ittipaqigha kétishi ghulghula qozghighan idi.

Hetta kéyinki waqitlarda 1962-yilidiki ili-chöchek ahalisining sowét ittipaqigha qéchish weqesining kélip chiqishida mezkur ikki généralning qoli bar dégendek teshwiqatlar otturigha chiqqan. Hetta xitay tor betliride yéqinqi yillarda ularni xata halda xitay armiyesining "Ikki rus générali" dégendek xata atashlargha orun bérilgen idi.

Sabiq milliy armiye jengchisi nurmuhemmed sadiqofning éytishiche, zunun téyipof almatada yashighan waqitlirida Uyghurlarning öz wetinidiki siyasiy qismetlirige yéqindin köngül bölgen bolup, u da'im Uyghur jama'etchiliki arisida öz ana wetinidiki ehwallar heqqide nutuq sözleshke adetlen'gen. U, küchlük wetenperwer kishi idi.

Qehriman ghojamberdining éytishiche, zunun téyipof qazaqistan'gha köchüp chiqqandin kéyin, almatadiki aliy partiye mektipide oqup, ishchilar we teminat sahesidiki rehbiri xizmetlerde bolup, 1977-yili pénsiyege chiqqan. Bu jeryanda u xelq ichide chongqur tesir qaldurghan.

Zunun téyipof sowét ittipaqida özining milliy inqilab eslimisini teyyarlap, 1975-yili, moskwada rus tilida, kéyinrek Uyghur tilida neshr qildurghan shuningdek 1982-yili, qazaq filim studiyesi ishligen "Ghéni batur" namliq Uyghurlarning sowét ittipaqigha köchkenlikining 20 yilliq xatirisige a'it höjjetlik filimgha qatnashturulghan bolup, u bu filimda ghéni baturning 1944-1949-yillardiki milliy inqilab dewridiki baturluq ish izliri hem milliy inqilab tarixi heqqide toxtalghan. Bu filim arqiliq zunun téyipofning janliq séymasi we awazliri kéyinkiler üchün xatire bolup qalghan idi.
Zunun téyipof 1984-yili, 67 yéshida almata shehiride wapat boldi.

Toluq bet