"Tarix we bügün" (2013 - yili 24 - mart)

Muxbirimiz ümidwar
2013-03-24
Share

"Tarix we bügün" sehipisining bu yekshenbilik qisimi diqqitinglargha töwendiki melumatlar teqdim qilinidu: qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmining tereqqiyat musapiliri we tunji Uyghur tarix mutexessisi ershidin hidayetofning eserliri, sherqiy türkistan islam jumhuriyitining asasiy qanun layihisi heqqide analiz hem Uyghur - tibet we mongghullarning hemkarliq pa'aliyet tarixidin uchurlar. Diqqitinglar "Tarix we bügün" sehipimizning tepsilitatida bolsun.

Qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmining tereqqiyat musapiliri

Umidwar

Uyghurshunasliq ilmiy türkologiye ilmining muhim bir terkibi qisimi süpitide bir esirdin artuq waqittin buyan xelqara miqyada dawamlashmaqta. Uyghurshunasliq ilmiy eng tereqqi qilghan mezgil ötken esirning 70 - 80 - yilliri bolup, bu sahede sabiq sowét ittipaqida eng körünerlik netijiler qolgha kelgen idi. 1986 - Yili dunya yüzidiki tunji mexsus Uyghurshunasliq tetqiqat instituti almutida quruldi. Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin qazaqistan Uyghurshunasliqi murekkep musapilerni bashtin kechürdi hem kechürmekte. Uning buningdin kéyinki istiqbali qandaq bolidu? bu qiziqish üstidiki téma.

Uyghurshunasliqning qisqiche tarixi ehwali

Hazir xelq'aradiki Uyghurlarning tarixi, tili, edebiyati we bashqa mesililirini mexsus tetqiq qilidighan birdinbir Uyghurshunasliq merkizi qazaqistanning almuta shehirige jaylashqan. Mezkur merkez eslidiki Uyghurshunasliq institutining dawami bolup, 1996 - yilidin étibaren merkez derijisi bilen bu orunda on nechche Uyghur mutexessis Uyghurshunasliq tetqiqatini dawamlashturmaqta. Biraq, buningdin kéyin mezkur merkez mewjut bolamdu - yoq ? bu bir diqqetke sazawer mesilidur.

Mezkur Uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi, hazir amérikining indi'ana uniwérsitétida tetqiqat bilen shughulliniwatqan doktor ablet kamalofning éytishiche, sulaymanof namidiki sherqshunasliq institutining qarimiqidiki mezkur Uyghurshunasliq merkizining ehwali künsayin nacharliship, uning buningdin kéyinki teqdiridin söz échish qiyin ehwalgha chüshüp qalghan.

Tarixiy nuqtidin alghanda, Uyghurshunasliq rusiye we yawropada 19 - esirning axiri, 20 - esirning bashlirida shekillinip, melum netijilerge érishken bolsa, 20 - esirning 20 - 30 - yilliridin kéyin, moskwa, tashkent we almutini merkez qilghan Uyghurshunas alimlar téximu keng da'ire boyiche izdinip deslepki körünerlik netijilerni yaratti hemde tunji Uyghur tilshunasliri, tarixchiliri we edebiyatshunasliri yétiship chiqti.

Sabiq sowét ittipaqidiki Uyghurshunasliq ilmining rawajlinishida sabiq char rusiye dewride bu sahe boyiche tetqiqat qilip,nopuz tikligen rus alimliridin w.Radlow, d. Pozdnéyéw, grum - girzhimaylo, w. Grigoriyéw, w. Bartold we s. Malow qatarliqlarning emgekliri muhim rol oynidi.

1930 - Yillarda moskwada malow, nasilow, baskakow qatarliqlar Uyghur tili we medeniyiti saheside boyiche tetqiqat qildi.

Qazaqistan Uyghurlirining medeniyet tarixigha a'it yézilghan murat hemrayéf, abdumejit rozibaqiyéf, malik kebirof qatarliqlarning eserliridiki uchurlardin melum bolushiche, 1920 - 1930 - yilliri arisida nezerghoja abdusemetop, burhan qasimof, abdulhey muhemmedi shuningdek yene al latip ensari, shakirjanof qatarliq Uyghur alimliri Uyghurshunasliqning tunji wekilliridin bolup qalghan idi.

Bulardin bashqa yene Uyghur siyasiy rehberliridin abdulla rozibaqiyéf we isma'il tahirof qatarliqlarmu Uyghurlarning tarixi we til - edebiyat mesililiri boyiche maqalilerni yazghan hemde Uyghurshunasliqning rawajlinishini yéqindin qollighan idi.

Nezerghoja abdusemetof bolsa ottura asiyadiki tunji Uyghur tarixshunasi bolup, u Uyghur tarixi boyiche xéli köp eserlerni yézip élan qilghan idi.

Uyghurshunasliq institutining qurulushi sowét - xitay munasiwitini arqa körünüsh qilghan

Doktor kamalofning éytishiche, sowét ittipaqidiki Uyghurshunasliq ilmining tereqqiyati sowét - xitay munasiwetliri bilen zich munasiwetliktur. 1960 - 80 - Yillarda Uyghurshunasliqning téz güllinishi moskwa teripidin quwwetlen'gen bolup, bu emeliyette eyni waqittiki jiddiyleshken sowét - xitay munasiwetliri bilen baghlinishliq idi.

1985 - Yili, mixayil gorbachéw hakimiyetni igilep, sowét ittipaqida qayta qurushni bashlighandin kéyin, uzun ötmeyla qazaqistan penler akadémiyisining tilshunasliq institutining qarimiqidiki Uyghurshunasliq bölümining derijisi kötürülüp, resmiy ayrim inistitutqa özgertilgen. Bu jeryanmu asan'gha chüshmigen bolup, qazaqistan we moskwada bir guruppa kishiler Uyghurshunasliq institutini qurushni teshebbus qilsa, yene beziler qarshi chiqqan. Hetta moskwadin mexsus ademler kélip, bu instituti saqlap qélish kérekmu yaki dawamliq échish kérekmu? dégen mesilide tekshürüsh élip bérip, yuqirigha doklat yollighan, hetta 1950 - yillirida Uyghur élida til tekshürüshte bolghan hem Uyghur ziyaliyliri bilen yéqin dostluq alaqiliri ornitip, Uyghur xelqining hörmitige érishken dangliq tatar türkshunasi ténéshéfmu néme sewebtindur bu inistitutqa qarshi chiqish pozitsiyiside bolghan iken.

Biraq, bu mezgilde Uyghurshunasliqning hemme sahesi boyiche köpligen kitablar,maqalilar élan qilin'ghan bolup, qazaqistan, Uyghurshunasliqning ismi jismigha layiq merkizi süpitide tonulghan idi. Uyghurshunasliq institutining alimliri "Qisqiche Uyghur tarixi", "Uyghur edebiyati", "Sowét Uyghur edebiyati", "Uyghur tilining qurulmisi" qatarliq kitablarni teyyarlap neshir qildurdi.

Institut terkibide tarix, siyasi - ijtima'iy mesililer, edebiyat, til, étnografiye bölümliri bolghan. Institut mudiri, qazaqistan penler akadémiyisining muxbir ezasi, proféssor ghojaxmet sadwaqosofning körsetken xizmiti zor idi.

Dangliq Uyghurshunaslar

Qazaqistanni öz ichige alghan sabiq sowét ittipaqidiki Uyghurlar arisida öz millitining tarixiy, tili,medeniyiti, étnograpiyisi, edebiyati we bashaq türlük mesililiri boyiche tetqiqat qilghan Uyghur alimliri deslepki qedemde 20 - esirning birinchi yérimida meydan'gha chiqishqa bashlighan idi.

Uyghur xelqi ichidin bu sahede eng burun ilmiy tetqiqat bashlighanlarning wekili nezerghoja abdusemetof idi. 1920 - 1930 - Yilliri arisida nezerghoja abdusemetof, burhan qasimof, latip ensari, shakirjanof, abdulla rozibaqiyéf, ismayil tahirof we bashqilar Uyghurshunasliq boyiche bir qatar eserlerni meydan'gha chiqardi.

1930 - Yillarda bolsa, Uyghurlardin tunji tarix pen kandidat doktorliri yétiship chiqti.

Ershidin hidayetof tunji Uyghur tarix pen doktori hésablinatti.1920 - 30 - Yillirida yétishken Uyghurshunaslarning köpinchisi 1937 - 1938 - yilliri stalin teripidin yoqitildi.

Sowét Uyghurshunasliq saheside Uyghurlar arisidin mexsus mutexessisler qoshuni 1950 - 1980 - yilliri arisida yétiship chiqti. Bu dewrde her sahe boyiche Uyghurlarni sistémiliq tetqiq qilidighan alimlar qoshuni shekillendi. Bularning arisida pütün sowét ittipaqidiki Uyghur tetqiqati boyiche tonulghan alimlardin akadémik derijisige yetkenler, filologiye penliri doktori, sowét ittipaqi pédagogika penler akadémiyisining muxbir ezasi,( akadémik kandidati) murat hemrayéf, qazaqistan penler akadémiyisining muxbir ezasi ghojaxmet sadwaqasof, qirghizistan penler akadémiyisining muxbir ezasi eziz narinbayéf, proféssor tughluq jan talipof, özbékistan penler akadémiyisining sherqshunasliq inistitutining ilmiy xadimi proféssor exet xojayéf, sowét ittipaqi penler akadémiyisi yiraq sherq institutining ilmiy xadimi, tursun rehimof we bashqilarni misal qilip körsitish mumkin.

Ularning ilmiy eserliri pütün sabiq sowét ittipaqining sherqshunasliq, jümlidin türkshunasliq, Uyghurshunasliq we xitayshunasliq saheside étirap qilinishqa érishken idi.

Bu mezgillede Uyghurlar arisidin oz tarixi, tili, medeniyiti, edebiyati we bashqa mesililer bilen shughullinidighan texminen 100 din artuq mutexessis tetqiqat élip barghanidi.

Tarixshunaslardin eng tonulghanliri dawut issiyéw, malik kabirof,, exet xojayéf, gégél is'haqof, kommunar talipof, ablet kamalof qatarliqlarni misal qilip körsitish mumkin.

Til we edebiyatshunaslardin murat hemrayéf, ghojaxmet sadwaqasof, tughluqjan talipof, sawut mollawutof, shiriwaxun baratof qatarliqlarni, pelsepeshunaslardin eziz naribayéf, kommunar talipof we bashqilarni körsitish mumkin.

Ershidin hidayetof ijadiyitidin

Oyghan teyyarlidi.

Uyghur xelqining béshigha kelgen bu paji'eni, uning azadliqqa, milliy musteqilliqqe, insan heqlirige bolghan intilishini tetqiq qilish dunya alimliri qatarida Uyghur tarixchiliriningmu bash meqsitige aylan'ghan idi. Shularning biri ottura asiya Uyghurliridin chiqqan deslepki tarix mutexessisi ershidin hidayetoftur. U, "Ili ölkisidiki Uyghur - tungganlarning 1864 - 1871 - yillardiki qozghilingi" namliq ilmiy emgikini 1939 - yili sowét ittipaqi paytexti moskwada yaqilap, ilmiy unwan'gha érishken idi. U qazaqistanning, özbékistanning aliy oqush orunlirida bir nechche yillar dawamida tarix ilmidin léksiye oqush bilen bir qatarda tashkentte Uyghur tilida neshr qilinidighan "Sherq heqiqiti" zhurnalidimu ishlidi. E. Hidayetof 1947 - yili qazaqistan penler akadémiyisi tarix, arxé'ologiye we étnografiye instituti yénida deslep qurulghan Uyghur - tunggan medeniyet bölümini bashqurdi. Alimning tonulghan emgekliri ichide "Ili Uyghurlirining milliy - azadliq heriketliri" namliq kitabi 1978 - yili almatada neshr qilin'ghan bolup, uningda ili Uyghurlirining 19 - esirning ikkinchi yérimidiki milliy - azadliq heriketliri, shundaqla nazugum, emir abdurusulbeg, sadir palwan, bilal nazim, séyit muhemmet qashiy qatarliq büyük tarixiy shexsler heqqide maqaliliri orun alghan. Ershidin hidayetof mezkur emgikide ching impériyisining sherqiy türkistandiki deslepki mustemlike siyasitini alahide yorutqan.

"4 Terep" hemkarliq pa'aliyetlirining qisqiche tarixidin

Erkin tarim teyyarlidi.

3 - Ayning 11 - künidin 13 - künigiche shiwitsariyening jenwe shehiride ötküzülgen "Xitayning yéngi rehberliki: sherqiy türkistan, tibet we jenubiy mongghuliyide kishilik hoquq, démokratiye we erkinlikke qaritiliwatqan xirislar" dégen témidiki xelq'araliq ilmiy muhakime yighinida tébet, mongghul, Uyghur we démokrat xitaydin ibaret bu töt terepning qandaq hemkarliq élip bérishi kérekliki heqqide muzakire élip bérildi. Yighinda oqup ötülgen ilmiy maqalilargha asaslan'ghanda, Uyghurlar bilen tibetlerning xitay kommunist tüzümige qarshi hemkarliq élip bérishi 1970 - yillarda bashlan'ghan bolup, 1990 - yillargha kelgende bu sepke jenubiy mongghuliyeliklermu qoshulghan. Kéyinche démokratik xitaylarning qoshulishi bilen 4 terep hemkarlishishqa bashlighan. Ilgiri Uyghur, tibet we mongghul we xitay démokratliri birlikte yighinlarmu achqan idi. Emma, bu qétimqisi eng daghdughiliq boldi. Biz bu heqte tepsili melumat igilesh üchün dunya Uyghur qurultiyining sabiq re'isi erkin alptékin bilen söhbet élip barduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet