Һиндонезийәдә “шәрқий һиндонезийә муҗаһидлири” тәшкилатидики йәнә икки уйғур өлтүрүлди

Мухбиримиз әркин
2016-04-13
Share
Hindoneziye-tutulghan-musapir-uyghur-soraq.jpg Сорақханиға елип кетиливатқан, һиндонезийәдә тутулған уйғурларниң бири. 2015-Йили март.
Photo: RFA

Һиндонезийә һөкүмити илгири һиндонезийәниң оттура сулавеси өлкисидә паалийәт қилидиған “шәрқий һиндонезийә муҗаһидлири” намлиқ җиһади тәшкилатида 6 нәпәр уйғурниң барлиқини илгири сүргән. Даириләр уларниң икки нәпири бу йил 3‏-айниң оттурилирида өлтүрүлгәнликини елан қилған иди.

Даириләр йеқинда йәнә 2 уйғурниң өлтүрүлгәнликини, буниң билән өлтүрүлгән уйғур 4 кә йәткәнликини елан қилип, қалған 2 уйғурниң давамлиқ қечип йүрүватқанлиқини билдүрди. Әмма һиндонезийә даирилириниң һәрикити уйғур паалийәтчилиридә әндишә қозғиди. Улар һиндонезийә даирилирини чекидин ашқан күч қолланмаслиққа, очуқ-ашкара вә адил болушқа чақирди.

Һиндонезийә мәркизи сулавеси өлкисиниң сақчи башлиқи, генерал рудий суфариади, “шәрқий һиндонезийә муҗаһидлири” тәшкилатиға қатнашқан уйғурларниң йәнә 2 нәпириниң җәсити тепилғанлиқини билдүргән.

Суфариади, 3‏-айниң оттурилирида “муҗаһидлар” гуруһидики 6 уйғурниң 2 нәпири өлтүрүлгәнликини, қалған 4 нәпиригә тутуш буйруқи чиқирилғанлиқини елан қилған. У, 3‏-айниң оттурлирида өлгән у 2 уйғурниң бириниң исми пәруқ, йәнә бириниң исми нурдин икәнликини билдүргән иди.

Рудий суфариади 8‏-апрел мухбирларға бәргән учурида қәйт қилишичә, 3‏-уйғурниң җәсити өткән айда мәркизи сулавеси өлкисидики лело намлиқ бир йезиниң дәрясидин сүзүвелинған.
У, бу кишиниң қечишқа урунғанда “муҗаһидлар” гуруһи тәрипидин өлтүрүлгән, дәп қаралғанлиқини илгири сүргән.

Рудий суфариадиниң қәйт қилишичә 4-уйғур шуниңдин бир һәптә кейин ромпо намлиқ йезида йүз бәргән тоқунушта өлгән. У, тураң исмаил исимлик бу кишиниң уйғур икәнликини билдүргән.

Бу вәқә д у қ һиндонезийәни хитай билән терорлуққа қарши һәмкарлашқанда кишилик һоқуқни унтуп чақириватқан мәзгилдә йүз бәрди. Д у қ баянатчиси дилшат ришит чаршәнбә күни һиндонезийә даирилирини очуқ-ашкара болушқа, алдирап хуласә чиқармаслиққа чақирди.

Дилшат ришит: “ бу мәсилидә очуқ-ашкарә болушни, хитайниң бесимида әмәс, хәлқарада һәқиқи очуқ ашкар болушини тиләймән. Чүнки, бу йәрдә йәнә бир мәсилә бар. 11‏-Сентәбир вәқәсидә хитайлар уйғурларни бин ладин вә әл -қаидигә четип йүрди. Әмди ашу районда бирәр уйғур бир вәқәгә четилип қалған болсиму, лекин бу уйғур нимә үчүн четилип қалди, буниң алди-кәйнини ашкарлиши керәк, толуқ ениқлаш лазим. Буниңға алдирап баһа беришни мән натоғра, дәп қараймән”диди.

Әмма бу, һиндонезийәдә йүз бәргән уйғурлар четишлиқ тунҗи вәқә әмәс. Һиндинозийә һөкүмити 2015‏-йили 4 уйғурни қамақ җазасиға һөкүм қилған. Улар сатосониң “ шәрқий һиндизнийә муҗаһидлар” гуруһиға қатнашмақчи, дәп әйипләнгән.

Һиндонезийәниң ғәрбий җакарта районлуқ сот мәһкимиси 6‏-айда у 4 уйғурға айрим-айрим һалда 6 йиллиқ қамақ җазаси бәргән иди.

Һиндонезийә һөкүмити йәнә, 2915‏-йили 12‏-айда ғәрбий җакарта районида олтурушлуқ бир уйғурни йеңи йил кечиси адәм бомба һуҗуми елип беришни пиланлиған, дәп қолға алған.

Арқидинла бу йил 1‏-айда ғәрбий җава өлкисиниң мәркизи бандоңда икки уйғур тутқун қилинған. Һиндонезийә баш сақчи идарисиниң баянатчиси агус риянто радийомизға бәргән учурида, у 2 уйғурниң делосини һиндонезийә террорлуққа қарши туруш алаһидә әтрити өткүзүвалғанлиқини билдүрди.

Бәзи мутәхәссисләрниң қаришичә, хитайниң уйғур районида исламни қаттиқ контрол қилиши, уйғурларниң чәтәлдики ғазатчи тәшкилатларға қизиқишини күчәйткән.

Түркийә истратегийәлик чүшәнчиләр тәтқиқат мәркизиниң хитайшунас мутәхәссиси доктор әркин әкрәм, пүтүн бу хаһишларни уйғур районида әркин диний маарипниң йоқлуқи пәйда қиливатқанлиқини билдүрди.

Әркин әкрәм: “мәмликәттә китаби исламниң маарипи йоқ. Болған бу ислам институти, дегән йәрму хитайниң сияситигә қарап исламийәтни өгитидиған йәр. Шуңлашқа шәрқий түркистандики дөләткә бағланған у ислами маариплар нурғун мусулман уйғурларниң тәләп вә арзусиға җаваб берәлмигән гәп. Берәлмигәндин кейин баям биз дегән дәвәтчиләр уларға хилму-хил нәрсиләрни өгитиду. Бу дәвәтчиләрниң бир қисми охшаш нәрсиләрни чүшәндүриду. Бир қисми охшимайдиған нәрсиләрниму аңлитиду.) Диний уқумларни( хилму-хил чүшәнчиләр билән чүшәндүрәләйду.”

Доктор әркин әкрәм йәнә, мустәқил вә әркин диний маарип чәкләнгән йәрдә, мусулман хәлқ һәр хил чиқиш йоллирини издәйдиғанлиқини билдүрди.

Әркин әкрәм мундақ деди: “ исламниң бәзи тәләплирини мусулманлар иҗра қилалмиса, бу наразилиқ қозғайду.) Мусулманлар(ниң наразилиқи қозғалған йәрдә дәвәтчиләрниң сөзи техиму күчлүк болиду. Бир бесим астидики мусулманниң хилму-хил яшаш усулини таллиши уму нормал бир әһвал. Шуңа, бәзидә болди, мусулманларниң әркин йеригә кетәйли, дәйдиғанлар чиқиду. Униңдин кейин җиһадқа қетилайли, дәйдиғанлар болиду. Хәлипилик қурулупту, хәлипигә кетәйли, дәйдиғанлар бар. Бесим болғанда хилму-хил йолларни таллап маңидиғанлар чиқиду.”

Һиндонезийәдә 4 уйғурниң өлтүрүлгәнлики елан қилинған шу мәзгилдә, бир тайланд сақчи әмәлдари, 2 уйғурниң тайланд чеграсиға киргәнлики, уларниң адәм бомба һуҗуми елип бериш пилани барлиқини илгири сүргән иди.

У тайланд сақчи әмәлдари, у иккийләнниң 3‏-айниң ахирлирида тайландниң фукәт райониға киргәнликини, уларниң йенида йәнә 2 чечәнниң барлиқини билдүргән. Әмма мәзкур сақчи әмәлдари, кейинрәк ройтерсниң хәвирини рәт қилған.

У, бенард хәвәрләр ториға бәргән баянатида: “уларниң шундақ икәнликигә толуқ дәлилимиз йоқ” дегән. Сақчи әмәлдари, у иккийләнниң һазир малайшияға кәткәнликини билдүргән.

Малайшияниң муавин баш министири әхмәт заһит һамиди болса, у икки уйғурниң террорлуқ билән алақиси барлиқини рәт қилған. Малайшия “боғаз вақти гезити” ниң хәвәр қилишичә, әхмәт заһит һамиди уларни “иқтисадий мусапир” көрситип, “уларни террорчи дейиш һәқсизлиқ” дегән.

Әмма түркийә истратегийәлик чүшәнчиләр тәтқиқат мәркизидики доктор әркин әкрәмниң көрситишичә, шәрқий җәнубий асиядики йәрлик ғазатчи тәшкилатлар уйғурлар үчүн бериш қолай бир нишан болсиму, әмма бу хитайниң террорлуқни баһанә қилип, қолини бу дөләтләргә узитишиға пурсәт яритип бериду.

Әркин әкрәм: “баям дәп өткәндәк, җиһад нәдә болса шу йәргә бериш лазим, дәйдиған көз қараш бар. Малайшия болсун, һиндонезийә болсун яки райондики башқа йәр болсун, (уйғурлар) оңай баралайдиған яки алақә қуралайдиған бир тәшкилатқа бәлки асан бариду.

Әмма ‛террорлуқ тәшкилати‚ дәп елан қиливәткән тәшкилатқа уйғурларниң қетилиши, хитай үчүн бир баһанә болиду. Хитай буни баһанә қилип, һиндонезийә яки тайланд билән террорлуққа қарши һәмкарлишимиз, дәп қолини бу дөләтләргә узиталайду. Шуниң билән хитай бу дөләтләргә қарита өзиниң тәсирини тикливалиду” деди.

Рудий суфариадиниң билдүрүшичә, һазир һиндонезийә һөкүмити қалған икки уйғурға тутуш буйруқи чиқарған. У, бу икки уйғурниң бириниң исми ибраһим, йәнә бириниң исми мустафа гәнч икәнликини илгири сүргән.

Әмма, сақчи әмәлдари уларниң дөләт тәвәлики һәққидә һечқандақ чүшәнчә бәрмигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт