Паспорт йиғивелиш пәқәт уйғур елидила елип берилмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2016.10.25
pasport-305.png Хитай паспортлири
Qutlan


Уйғур елида уйғурларниң паспорт беҗириши әзәлдин мушкүл болушиға қаримай, паспорт сияситиму давамлиқ өзгирип туриду. Уйғур аптоном районлуқ җ х назарити бултур йеңи паспорт сиясити йолға қоюлғандин буян “228 миң 876 адәмниң паспорт беҗириш илтимаси қобул қилинип, ‛бирла қетимда беҗирип бериш‚ түзүми бойичә нурғун қолайлиқларниң яритилған” лиқини билдүргән иди. Аридин бир йил өтмәй уйғур аптоном районлуқ җ х тармақлири йеқинқи күнләрдә арқа - арқидин уқтуруш тарқитип, уйғур елидики аһалиләрниң паспортлирини йәнә йиғивелишқа башлиди. Сақчи орунлиридин игиләп дәлиллишимизгә қариғанда, паспортлар йиғивелинғандин кейин, ким нәгә барди? немә ишқа барди? тарқақ һәҗ қилдиму йоқ? паспортта қан әвришкиси, авази, DNA әвришкилиригә охшаш чоқум болуши шәрт қилинған учурлар толуқму ? дегәндәк учурлириғичә тәкшүрүлидикән. Әмма паспортниң қачан қайтуруп берилдиғанлиқи ениқ әмәс шундақла сақчиниң паспорт йиғишниң немә үчүн пәқәт уйғур елидила йүргүзүливатқанлиқиға бәргән җаваби “шинҗаң алаһидә район болғачқа, паспортқиму алаһидә сиясәт йүргүзилиду.”

Уйғур ели даирилириниң йеқинқи һәптә ичидә, тарқатқан паспортларни йиғивелиш һәққидики җиддий вә кәң даирилик уқтуруш муһаҗирәттики уйғурлардила әмәс, хәлқара мәтбуатлардиму күчлүк ғулғула қозғимақта. Дәл му шу пәйттә, радийомизму бу һәқтә инкас вә мунасивәтлик учурларға игә болдуқ һәмдә бу учурларни дәлилләшкә тиришмақтимиз.

Өзлирини һөкүмәт тармақлирида ишләйдиған киши дәп атиған бәзи кишиләрниң паспорт йиғиш һәққидики йәткүзгән инкаслириға қариғанда, уйғур елида икки һәптидин буян омумйүзлүк башланған бу қетимлиқ паспортларни йиғиш һәрикитини йеңидин уйғур елиға йөткәп келингән хитай партком секретари чен чуәнго өзи баш болуп тутқан, у буниң үчүн мәхсус бир мәсул гуруппа тәшкилләп, өзи контрол қиливатқан болуп, дәсләпки пиланда 500 миң паспортни йиғип тәкшүрүшни пиланлиған. Бу нухтилиқ һалда уйғурларға қаритилған икән. Йиғинларда униң иҗра җәһәттики қаттиқ қоллуқни тәкитлиши, райондики уйғур кадирлар арисида “паспортларни йиғивелиш пат арида йәнә бир қаттиқ тазилаш һәрикити елип берилишиниң тәйярлиқи болуши мумкин” дегән әндишиләрни мәйданға кәлтүргән. Бу һәқтә учур йәткүзгән киши йәнә, уйғур елидиму тазилашни һәрбий қисим арқилиқ иҗра қилидикән, дегән миш - миш гәпләр болуватқанлиқини вә өзиниң буниңдин әндишә қиливатқанлиқини, чүнки чен чуәнго һәрбий күч ишлитиштин ялтаймайдиған адәм дәп аңлиғанлиқини баян қилди.

Бу һәқтә ечилған ички йиғинда, чен чүәнгониң барлиқ хизмәттә муқимлиқ, әбәдий әминликтин ибарәт баш нишанни чөридәшни қайта тәкитлигәнликини тилға алған бу учур йәткүзгүчи кишиниң ейтишичә, у йәнә ноябир киргүчә паспортларни йиғип болуш буйруқи бәргәнликини, әмма қачан қайтуруп берилидиғанлиқини тилға алмиғанлиқини билдүрди.

Йеқинда манас, қомул, үрүмчиниң мидуң райони, шихәнзә қатарлиқ наһийә, шәһәрләр чиқарған паспортларни йиғиш оқтурушлиридиму, йеқин муддәттә паспортини тапшурмиғанларниң паспортиниң тоңлитип қоюлидиғанлиқи яки паспорт игилиригә аваричилик болидиғанлиқи агаһландурулған иди.

Уйғур аптоном районидики сақчи орунлири тәрипидин чиқирилған уқтурушларда паспорт йиғивелиш һәрикитиниң қаримаққа барлиқ аһалиләргә қаритилғандәк қилсиму, әмма буниң йәнила ноқул уйғурларға қаритилғанлиқи тәхмин қилинмақта.

Хитай һөкүмити 2015 - йили уйғурларға паспорт чәклимисини бикар қилғанлиқини елан қилип, бәзи районларда хәлқни паспорт елишқа илһамландурған иди. Әмди паспортларни қайтидин туюқсиз йиғивелишқа немә сәвәб болғанлиқи ениқ әмәс. Шуңиму бу кишиләрдә хәлқара җәмийәттә түрлүк қияс вә әндишиләрни мәйданға кәлтүрмәктә. Бу һәқтики шүбһиләргә җаваб елиш үчүн вә шуниңдәк инкасларни дәлилләш йүзисидин уйғур елидики даириләр билән алақилаштуқ. Уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлик идариси сиясий башқармисидин телефонни алған уйғур кадир, паспортни җамаәт хәвпсизлик тармақлириға тапшуруш керәкликини ейтқандин башқа сөз қилмай телефонни қойди.

Паспорт йиғиш уқтурушлириниң пәқәт уйғур ели биләнла чәкләнгәнлики мәлум, шундақтиму буни йәнә қайта дәлилләш үчүн бейҗиң шәһәр хәйдиң районидики сақчиханиға телефон улидуқ, у паспортни йиғиш дегән гәпкә һәйран қалғандәк, ундақ ишни билмәймән, деди вә уйғур районида йүргүзүватқанлиқини уқуп, әмисә, шу йәрниң җамаәт хәвпсизликидин сораң, дәп телефонни үзди.

Пуқраларниң паспортлирини йиғишқа даир оқтурушлар һазир пүтүн уйғур ели миқясида тарқитилғанлиқи мәлум, бу һәқтә учурларни дәлилләш үчүн давамлиқ җәнубтики җайларғиму телефон қилип синап көрдуқ. Атуш шәһәрлик сақчи идарисидин зияритимизни қобул қилған бир уйғур сақчи атуштиму - 25 өктәбиргичә паспортларни нопус тәвәликидики сақчиханиларға тапшуруш уқтуруши тарқитилғанлиқини, кечиккәндә 29 - өктәбирдин қалмаслиқи керәкликини ейтти. Униң дейишичә, йиғиш мөһлити берилгән болсиму, әмма паспортларни қачан қайтуруп беридиғанлиқи һәққидә һазирчә һечқандақ буйруқ яки сиясәт чүшмигән.

У, “немә үчүн паспорт йиғиш пәқәт уйғур елидила йүргүзүлиду ?” дегән соалимизға “шинҗаң алаһидә район, шуңа паспорттиму башқа җайлардин алаһидә сиясәт қоллинилиду” дәп җаваб бәрди. Униң дейишичә, сақчиханилар паспортларни йиғишқа мәсул болсиму, уни тәкшүрүшкә юқири тармақлар мәсул болидикән, тәкшүрүш мәхсус, паспорт игисиниң чегра атлаш тарихи вә сәвәблири, паспортқа киргүзүлгән шәхси учурлар қатарлиқларни өз ичигә алидикән шундақла у, паспорти лазим болғанларниң сақчиханиларға илтимас қилғандин кейин, әгәр уларниң салаһийитидә гуманлиқ әһваллар көрүлмисә,қайтуруп берилиши мумкинликини билдүргән болсиму, өзиму ишәнч қилалмайдиғанлиқини ипадә қилди. Әмма униң тәкитлишичә, тапшурулмиған паспортлар җамаәт хәвпсизлики тармақлири тәрипидин бир туташ тоңлитип қоюлидикән. Әмма, өзиниң паспортини мөһләт ичидә тапшурмиғанларға қандақ җаза көридиғанлиқидин хәвири йоқ икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.