Qirghiz ziyaliysi: qirghizistandin yurtqa qaytqan 100 din artuq qirghiz studént ghayib

Muxbirimiz gülchéhre
2017-08-07
Share
qirghiz-sheher-emin-oy.jpg Uyghur éli da'iriliri "Emin öy qurulushi" siyasiti boyiche salghan muqim olturaq öyler.
RFA/Qutluq

Ötken hepte radiyomizgha bishkektin melumat bergen bir qirghiz anglarmen, qirghizistan puqraliqigha ötken, qizilsu oblasti bilen qirghizistan arisida soda qilip, bilim ashurup, tughqan yoqlap, erkin halda yilda bir qanche qétim bérip-kélip turuwatqan qirghizlarningmu pasportlirining tartiwélin'ghanliqini, teqibge uchrawatqanliqini anglatqan idi. Uning yetküzgen uchurigha qarighanda, qirghizistandiki uniwérsitétlarda oquwatqan 100 din artuq qirghiz oqughuchi yazliq tetilde yurti qizilsugha qaytqan haman, xitay da'iriliri ularni chégradinla tutup apirip, a'ilisi bilenmu körüshtürmey, radikalliqni tügitish namidiki ménge yuyush lagérlirigha qamap qoyghan. Qizilsudiki munasiwetlik saqchi orunliri gerche, bu heqte éniq melumat bérishni ret qilghan bolsimu, emma qirghiz oqughuchilarning tutup turuluwatqanliqini inkar qilmidi.

Xitay da'iriliri Uyghur rayonning "Esebiylikni tügitish nizami" ni 4-ayning 1-künidin étibaren resmiy yolgha qoyulghandin buyan, jay-jaylarda diniy esebiylikni tügitish sinipi namida, gheyriy resmiy türme sheklini alghan orunlarni tesis qilip mezkur yéngi nizamni öginish dolquni kötürülgen idi. We bu xil terbiyilesh siniplirining üch xil küchlerge qarshi ipade bildürüsh, ikki yüzlimichilerni pash qilishqa oxshash mezmunlarni öz ichige alidighan küp xil mezmun we shekilde élip bériliwatqanliqi ashkarilandi. Xitay hökümitining kéngeytip dawam qiliwatqan, radikalliqni tügitish, terbiyilep özgertish öginish siniplirida deslep, Uyghurlar arisidiki atalmish 3 xil küchke alaqidar jinayet ötküzgen yaki shularning uruq-tughqanliri, atalmish diniy ashqunluq idiyisi bar dep qaralghan Uyghurlar nuqtiliq terbiyilesh, özgertish obyékti qilin'ghan bolsa, kéyin yene uchur alaqe wasitilirini tekshürüshte mesilisi bar dep qaralghanlar, hetta türkiye, misir qatarliq jaylarda diniy telim alghan oqughuchilarni we qaytip kelmigen oqughuchilarning ata-aniliri hemde uruq-tughqanlirini yighip siyasiy öginishke mejburiy teshkillewatqanliqi bildürülmekte idi. Yéqindin buyan radi'omizgha Uyghurlardin bashqa qazaq, qirghiz, tungganlarning melumat bérishiche, xitay hökümitining Uyghurlarni nishan qilip yighiwatqan terbiyilep özgertish siniplirigha bashqa yerlik milletlernimu mejburiy teshkillewatqanliqi melum.

Bishkektin biz bilen alaqileshken, ismini ashkarilashni xalimighan bir qirghiz ziyaliysining éytishigha qarighanda, bu yil kirgendin buyan, qirghizlarningmu pasportliri tartiwéliniwatqanliqini, weziyetning nacharlawatqanliqini bilgen bolsimu, yenila birqisim qirghizlar we oqughuchilar, ata-aniliri yaki uruq-tughqanliri xitay hökümiti teripidin görüge élin'ghan we yaki tehditlerge uchrighanliqi seweblik yurti qizilsugha qaytip ketken. Xitay hökümitining Uyghur élida qirghizlarningmu pasport élish, sayahet qilish heq-hoquqlirigha éghir dexli-teruz yetküzüwatqan bir peytte yene, yurtigha qaytqan qirghizlarni qanunsiz tutqun qiliwatqanliqini shikayet qilghan bu ziyaliy yene, qirghizistandiki uniwérsitétlardin yazliq tetilde qizilsugha qaytqan 100 din artuq qirghiz studéntning xitay chégrasidin tutup, terbiyilep özgertish siniplirigha qamap qoyulghanliqini, ularning ata-aniliri bilen kürüshtürülmigenlikini, qeyerde ikenliki we qachan chiqidighanliqidinmu xewer yoqluqini bildürdi.

Biz bu qirghiz ziyaliyning bergen uchurigha asasen, qizilsu oblasti aqchi nahiyisi saqchi da'iriliridin éniqlash élip barduq. Biz aqtu nahiyisidiki bir qirghiz yézisi saqchixanisigha téléfon uliduq, saqchi bu yüz oqughuchi heqqide éniq melumat bérelmigen bolsimu, qirghizistandin kelgen oqughuchilarning choqum öginishke qatnashturulidighanliqini we nopusi turushluq jaylarda échilghan terbiyilep özgertish siniplirigha élip bérilidighanliqini bildürdi we bu yézidiki terbiyilep özgertish siniplirida asasliq qirghizlargha terbiye élip bériliwatqanliqini ashkarilidi.

Biz qizilsu da'irilirining qirghizistandin qaytqan oqughuchilarni qayturup kélish we ularni terbiyilep özgertish siniplirigha mejburiy yighiwélishning sewebi we ularning qachan qoyup bérilidighanliqini igilesh üchün bu saqchi teminligen nahiyilik jama'et xewpsizlik idarisining bashliqining nomurigha téléfon uliduq.

Saqchi bashliqi qirghiz oqughuchilarning ehwali heqqide melumat bérishni ret qilghan bolsimu, uchurni inkar qilmidi. Peqet "Saqchixanining özige kélip sorang, mandaq paranglashsaq bolmaydu juma" dep téléfonni qoydi.

Ilgiri delilligen melumatlirimizdinmu, chet'ellerde oquwatqan, bolupmu türkiye, misir qatarliq jaylardin amalsiz yurtqa qaytqan oqughuchilardin bashqa her qandaq seweb bilen chet'ellerge chiqqan kishilermu qaytip kelgen haman xitay amanliq tarmaqliri teripidin chégralarda tutqun qilin'ghan bolsa, yene bir qismi yurtida "Terbiyilep özgertish sinipliri" gha mejburiy élip kétilgenliki, Uyghurlardin bashqa qazaq we qirghizlarningmu oxshash külpetlerge uchrawatqanliqi melum bolmaqta.

Xitayning "Terbiyilep özgertish" siniplirining, xitayning ammigha zulum sélishning yene bir yoli boluwatqanliqini shikayet qilghan bishkektiki qirghiz ziyaliysi yene, xitay da'irilirining yéqindin buyan qirghizlargha qaratqan diniy teqipleshliriningmu intayin kücheygenlikini, nurghun qirghiz yashlirining "Diniy esebiylik" namida türmilerge naheq qamalghanliqini özi anglighan misallar bilen körsitip ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet