Mutexessisler ündidarning bixeter emeslikini tekitlidi

Muxbirimiz gülchéhre
2017-05-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Ündidar ishletküchining téléfonining körünüshi. 2015-Yili 4-féwral, xubéy.
Ündidar ishletküchining téléfonining körünüshi. 2015-Yili 4-féwral, xubéy.
Imaginechina

Xitayning intérnét we yuqiri iqtidarliq uchur-alaqe wasitilirige bolghan kontrolluqi omumyüzlük küchlük bolsimu, Uyghur élida köchme alaqe tori sahesige bolghan cheklime we bashqurush alahide qattiq, ijtima'iy alaqide yersharilashqan, qollinishchan epler asasen cheklen'gen. Shu seweblik, "Ündidar" Uyghurlarning birdin-bir paydilinalaydighan we eng asasliq ijtima'iy alaqe wasitisi bolup qaldi. Da'iriler yene, peqet Uyghur élidila eqliy iqtidarliq téléfonlarning tor éqimini 4-ewladtin 3-ewladqa, yeni 4G din 3G gha chüshürüp qoyghan idi. Shundaqla yéqinda xitayning yéngi "Alaqe tori axbarat uchurliri mulazimitini bashqurush belgilimisi" ni élan qilip, ündidar ep supisining bixeterlikini nazaret qilip bashqurushni kéngeytishi we ammining pash qilish yollirini berpa qilishi netijiside, ündidar yene bir tereptin Uyghurlargha nisbeten xewplik bir jay bolup qaldi.

Undaqta, Uyghurlarning ündidarni qollinishi qandaq riqabetlerge uchrimaqta? ündidarni ishlitishning xewpi nede? bu heqte chet'ellerdiki yumtal téxnikisi bilen shughulliniwatqan bir qisim Uyghur yashlarning köz qarashliri bilen ortaqlashqaysiler.

Biz, ündidar tetqiqat etriti asiya uchur téxnika torida 16-may élan qilghan "Ündidar sanliq melumat doklati"gha nezer sélip baqayli.

Ündidarning kündilik aktip abunt sani 889 milyon'gha yetken. Buning ichide xitaydiki abontlar 500 milyondin ashqan bolup, ishletküchining üchtin bir qismining ündidar ishlitish waqti 4 sa'etke yetken. Ötken yildiki doklatta kündilik ündidar ishlitidighanlarning sani 786 milyon idi.

Awazliq uchur ishlitish eng omumlashqan. Tipik ishletküchiler 80-yildin kiyin we 90-yildin kiyin tughulghanlar bolup, awazliq uchur ewetishke eng amraq kishiler topi yashan'ghanlar iken.

Kündilik ün-sin arqiliq sözlishish omumiy sani yüz milyon qétimdin ashidu. Ündidar ishletküchiler arisida 95-yildin kiyin tughulghanlar köp sanliqni igileydu, abontlarning köp qismi süret we naxshilarni behrleshke amraq iken.
Bulardin xitayda bu epning intayin zor derijide omumlashqanliqini körüwélish tes emes, Uyghurlarning ündidar qollinishi heqqide éniq sanliq melumat bolmisimu, Uyghurlarda ündidarning omumlashqanliqi melum. Shundaqla ündidarning omumlishishigha egiship xitay da'irilirining uni bashqurush tedbirlirimu barghanche kücheytilmekte.

Xitay dölet alaqe tori uchurlirini nazaret qilip bashqurush ishxanisi 5-ayning 2-küni élan qilghan yéngi "Alaqe tori axbarat uchurliri mulazimitini bashqurush belgilimisi" de, alaqe tori axbarat uchurliri mulazimiti ijaziti, aylinishi, nazaret qilish, tekshürüsh, qanuniy jawabkarliq qatarliqlar aydinglashturuldi hem türlük yéngi taratqular bashqurush da'irisige kirgüzüldi. Yéngi "Alaqe tori axbarat uchurliri mulazimitini bashqurush belgilimisi" 2017-yil 6-ayning 1-künidin bashlap yolgha qoyulidu.

"Alaqe tori axbarat uchurliri mulazimitini bashqurush belgilimisi" ni élan qilinishi bilen, xelq'ara zhurnalistlarni qoghdash komitéti mexsus bayanat élan qilip, yuqiridiki bu belgilimini tenqid qildi. Ular bayanatida yuqiridiki bu belgilimining xitay hökümitini puqralarning pikir qilish erkinlikini we axbarat erkinlikini yenimu ilgirilep qamal qilidighan shara'it bilen teminleydighanliqini bildürüp, uni qattiq tenqid qilghan idi.

Derweqe bu qanun élan qilinip uzun ötmey yeni-18 may küni shinjang alaqe tori uchur ishxanisi qatarliq alaqidar tarmaqlar qanun'gha xilap uchur tarqitish tipik déloliridin sekkiz déloni tekshürüp bir terep qilghanliqini élan qildi. Da'iriler amma pash qilghan yip uchigha asasen, torda qanun'gha xilap halda uchur tarqitishtek tipik délolardin tötinchi türkümdiki sekkiz qétimliq déloni qanun-belgilime boyiche tekshürüp bir terep qilishi bolup, délo sadir qilghuchilarning "Alaqe toridin paydilinip, zorawanliq, térrorluq, diniy esebiylik, milliy bölgünchilik we saxta ighwagerchilik dégendek jehetlerge alaqidar yéziq, süret, ün-sin mezmunlirini terghib qilip, saqlap, tarqatqanliqi" we ularning bu xil qilmishliri "Jungxu'a xelq jumhuriyiti jinayi ishlar qanuni", "Jungxu'a xelq jumhuriyiti térrorluqqa qarshi turush qanuni", "Jungxu'a xelq jumhuriyiti amanliq bashqurush boyiche jazalash qanuni", "Alaqe tori uchur mulazimitini bashqurush charisi", "Shinjang Uyghur aptonom rayoni torda yalghan uchur tarqitishning aldini élish we uni jazalash nizami" qatarliq qanun-nizamlargha xilapliq qilghanliq bolup hésablinidu. Shunga, jama'et xewpsizliki organliri délo sadir qilghuchilarni qanun-belgilime boyiche qattiq tekshürüp bir terep qilghanliqi melum.

"Shinjang Uyghur aptonom rayonining téléfon we alaqe tori abontlarning rast salahiyet uchurini tizimlap bashqurush nizami" 2016-yili 10-ayning 1-künidin bashlap yolgha qoyulghan idi. Bu nizam aptonom rayon da'irisidiki téléfon we alaqe tori abontlarning rast salahiyet uchurini tizimlash we uni nazaret qilip bashqurush xizmitige tetbiqlinidighanliqi körsitilgen. Chet'ellerdiki közetküchiler, xitay da'irilirining Uyghur élida alahide qattiq basturush tedbirlirini éliwatqan bir weziyette, torgha chétishliq qanun'gha xilap jinayi qilmishlargha zerbe bérish salmiqini zoraytqanliqini we bu arqiliq Uyghur weziyiti heqqidiki uchurlarni kontrol qilish we Uyghurlarni yenimu ünsiz qaldurushqa urunuwatqanliqini tenqid qilip kelmekte.

Bu heqte radiyomizgha kelgen bir qisim inkaslardin, xitayning hazir intérnét bixeterliki namida yolgha qoyuwatqan bir qatar qattiq qolluq bashqurush tedbirliri we Uyghurlarning asasliq jazalash nishani boluwatqanliqi ündidar qollan'ghuchi Uyghurlarda belgilik ensizlik peyda qilghan. Nurghun abontlarning uni qollinishni eng töwen chekke chüshürüshke mejbur bolghanliqi melum. Rusiye uchur-alaqe nazaret idarisi 5-may küni uqturush tarqitip, ündidarning rusiyede birdek halda 4-may künidin étibaren taqalghanliqini élan qilghan. Hazirche rusiye da'irilirining ündidar torini ishlitishni cheklishining konkrét sewebi éniq emes bolsimu, emma bu heqte her xil qiyaslar mewjut. Bügün yene en'gliye s n n téléwiziye qanili ündidar yumtal shirkiti heqqide gu'angjudin mexsus xewer tarqatti. Uningda ündidar xitayda kishilerning hayatining eng muhim bir qismigha aylan'ghan bolsimu, buni ishlitishning xitay kompartiyisining chiqarghan cheklimilirige boysunush asasida bolidighanliqi körsitildi. Shundaqla bu epning xitay tarmaqlirining narazet bashqurushida bolup, da'irilerning hökümetke ziyanliq we sezgür söz we uchurlarni her zaman tosushqa qadir ikenliki tekitlendi.

Xitay hökümitining ündidarni wasite qilip turup Uyghurlarni nazaret qiliwatqanliqi we jazalawatqanliqimu Uyghurlarda ghulghula qozghighan témining biri. Anglighuchilirimizning ündidarning xewpi nede? xitay hökümiti ündidarni qollan'ghuchilarni xalighan peytte nazaret qilalamdu? ündidarni bixeter qollinish mumkinmu? dégendek so'allirigha jawab izdesh üchün, biz, yumtal we tor bixeterliki kespi bilen shughulliniwatqan gérmaniyediki eli we amérikidiki dilmurat ependilerni ziyaret qilduq. Ular xitay da'irilirining biwasite kontrolluqi astidiki ündidarning dunya miqyasidimu guman qozghighan we chekliniwatqan bir ep ikenlikini körsitip, gerche bashqa uchur alaqe wasitisi bolmighan teqdirdimu abontlarni özining we bashqilarning uchur bixeterliki üchün,uni ishletmeslikning eng toghra qarar bolidighanliqini tewsiye qildi.

Yuqiridiki ulinishtin ular bilen ötküzgen söhbitimizni angliyalaysiler.

Toluq bet