Америка дөләт мәҗлисидә уйғурларниң кишилик һоқуқи тоғрисида гуваһлиқ бериш йиғини өткүзүлди

Мухбиримиз әзиз
2017-10-26
Share
amerika-dolet-mejlisi-uyghur-guwahliq.jpg Америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән уйғурларниң инсан һәқлири тоғрисида гуваһлиқ бериш йиғинидин көрүнүш. 2017-Йили 26-өктәбир, вашингтон.
RFA

Түрлүк учур мәнбәлири уйғурлар дияридики сиясий бесим вә униң сәлбий ақивәтлири һәққидә охшаш болмиған нуқтилардин мәлуматлар бериватқан бир мәзгилдә америка дөләт мәҗлисигә қарашлиқ том ләнтос кишилик һоқуқ комитети мәхсус уйғурларға беғишланған бир қетимлиқ гуваһлиқ бериш йиғини уюштурди. Бу қетимқи йиғинға уйғурлар дияридики мәсилиләр билән тонушлуқ мутәхәссисләр һәмдә америка һөкүмитиниң бир қисим хадимлири қатнашти.

Мәзкур комитетниң рәислири, америка авам палатасиниң әзалиридин җеймис мәкгаверн вә рандий халтгрен йиғинға риясәтчилик қилди. Алди билән рандий халтгрен сөз елип мәдәнийәт, дин вә кимлик мәсилисидики инкас сүпитидә бир қатар җиддий әһвалларниң оттуриға чиқиватқанлиқини, әмма хитай һөкүмитиниң хәлқаралиқ қанунларға риайә қилиш һәққидики вәдилиригә хилап һалда уйғурларға қаритилған бесимни ашуруватқанлиқини, бүгүнки гуваһлиқ бериш йиғининиң америка һөкүмитигә мушу һәқтә бир мукәммәл тәклип лайиһиси тәйярлишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Униңдин кейин сөз алған җеймис мәкгаверн алди билән бүгүнки гуваһлиқ бериш йиғинида сөз қилғучиларниң бири болған дуня уйғур қурултийиниң рәиси рабийә қадир ханимни қизғин қарши алидиғанлиқини билдүргәч, башқа сөз қилғучилардин "кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати" хитай бөлүминиң мудири софи ричардсон ханим, "чәтәл сиясити" журнилиниң мухбири бесаний әллин ханим, "әркин асия радийоси" уйғур бөлүминиң мәсули алим сейтоф қатарлиқларни тонуштуруп өтти.

Ундин кейин җеймис мәкгаверн сөзиниң давамида өткән он йил ичидә хитай даирилириниң уйғурларға қарита дин вә мәдәнийәт саһәсидә қаттиқ қоллуқ тәдбирләрни иҗра қилип кәлгәнликини, шуниң билән бир вақитта бу хил контроллуқ хаһишиниң чәтәлләрдики уйғурларғиму созулуватқанлиқини алаһидә тәкитлиди. Шуниң билән биргә хитай даирилириниң "әсәбийлик" яки "үч хил күчләргә зәрбә бериш" баһанисидә уйғурлардики әң әқәллий сөз, һәрикәт вә етиқад әркинликлирини тамамән тартивалғанлиқини әсләп өтти.

Йиғинда сөз қилғучилардин бесаний әллен ханим америкидики оқурмәнлири көп болған "чәтәл сиясити" журнилиниң мухбири болуп, илгири уйғурлар диярида зиярәттә болған чәтәл мухбирлириниң бири һесаблиниду. У алди билән уйғур дияриниң йеқинқи заман тарихини қисқичә әсләп өтүп, хитай һакимийитиниң "шинҗаң әзәлдин җуңгониң бир қисми" дегән қараш асасида уйғурларниң һәқ вә һоқуқлирини аяқ-асти қилип кәлгәнликини тәкитлиди.

У сөзиниң давамида уйғурларнң миллий, диний вә мәдәнийәт җәһәттики һоқуқлар мәсилиси түпәйлидин ғайәт зор санда қолға елиниши һәққидә көплигән учурлар келиватқан әһвалдиму хитай һөкүмитиниң "уйғурлар һәр җәһәттики әркинликтин толуқ бәһримән болуватиду" дәп җакалаватқанлиқини тилға алди. Униң пикричә, уйғур дияридики пуқраларниң хусусий турмушиға қопаллиқ билән арилишиш, һәтта шәхси телефонида немиләрниң барлиқиғичә тәкшүрүш кәби бирқатар қаттиқ қоллуқ сиясәтләргә қарита йәрлик даириләрниң "иқтисадий тәрәққият вә сода ишлириға көңүлдикидәк муһит һазирлаш үчүн ашу бир қатар тәдбирләрни елишимиз зөрүр" дейиши пут тирәп туралмайдиған сәвәбләр икән. Чүнки бу тәдбирләрниң елинишида иқтисадий нишан әмәс, бәлки башқичә мәқсәтләрниң көзләнгәнликини көрситидиған нурғунлиған амиллар мәвҗут икән. Буниң бири, уйғур дияридики аманлиқ тәдбирлири үчүн йилиға алтә милярд америка доллири сәрп қилинмақта икән. Бу болса пүткүл уйғур дияриниң йиллиқ миллий ишләпчиқириш омуми қиммитиниң йеримидин көпрәкигә тоғра келидикән.

Униңдин кейин сөз алған алим сейтоф, дуня вәзийитидә җиддий өзгиришләр оттуриға чиқиватқан пурсәттин пайдилинип хитай даирилириниң уйғурлар диярини исми-җисмиға лайиқ "сақчи дөлити" гә айландуруватқанлиқини, болупму уйғур дияридики 1-номурлуқ һоқуқдар шәхс чен чуәнгониң өткән бир йил ичидә мисли көрүлмигән "торлашқан назарәт системиси" бәрпа қилғанлиқини, буниң билән җай-җайларда сансизлиған "хәлққә қулайлиқ сақчи понкити" ниң оттуриға чиққанлиқини баян қилди. У, нөвәттә уйғур дияридики "тәрбийиләш мәркәзлири" гә миңлиған-онмиңлиған уйғурларниң соланғанлиқини, бу хилдики мәркәзләрниң сиртида туруватқан уйғурларниң һазирқи заман юқири пән-техникиси билән толуқ қоралланған хитай даирилириниң телефон тәкшүрүш, ген әвришкиси йиғиш қатарлиқ бир қатар көзитиш системисиниң 24 саәтлик назарити астида дәккә-дүккилик һаят кәчүрүватқанлиқини тилға алди. Униң тәкитлишичә, хитай һөкүмити буниң биләнла қалмастин уйғурларниң мәдәнийәт вә дин саһәсидики намдар шәхслирини бир-бирләп нишанлиқ йоқатмақта икән. Шуниң билән бир вақитта хитай һөкүмити йәнә чәтәлләргә қолини созуп, мисирда нормал диний оқуш билән мәшғул болуватқан уйғур оқуғучиларни мисир һөкүмити арқилиқ қолға алған.

Арқидин дуня уйғур қурултийиниң рәиси рабийә қадир ханим сөз елип, уйғур диярида нөвәттә мәвҗут болуватқан еғир сиясий бесим һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди. У икки күнниң алдида үрүмчидики пәрзәнтлириниң пүтүнләй сақчилар тәрипидин елип кетилгәнлики һәққидә хәвәр алғанлиқини, нөвәттә бу хилдики тутқун қилишниң уйғурлар диярида даимлиқ бир ишқа айлинип қалғанлиқини билдүрди.

Арқидин дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси өмәр қанат рабийә қадир ханимға вакалитән униң язма баянатиниң инглизчә тәрҗимисини йиғин әһлигә оқуп бәрди. Мәзкур баянатта рабийә қадир ханим ши җинпиң һакимийәтни қолға алғандин буян уйғурларниң сиясий, иқтисад, мәдәнийәт саһәлиридики һоқуқлириниң техиму еғир аяқ-асти болуватқанлиқини, болупму "әсәбийлик" вә "террорлуқ" қа қарши туруш мәзмунидики қанун-низамларниң мақуллиниши билән хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуруш һәрикитиниң зор "қануний асас" қа егә болғанлиқини, буниң билән уйғурларниң көплигән қанунлуқ һәқ вә һоқуқлириниң, җүмлидин уйғур тили, "қуран керәм" вә җайнамазларғичә һуҗум нишани болуп қалғанлиқини баян қилди.

Гуваһлиқ бериш йиғиниң ахирида софи ричардсон ханим сөз елип, америка һөкүмитигә вә дөләт мәҗлисигә бу мәсилиләр һәққидә сунулидиған тәклип тоғрилиқ нуқтилиқ тохталди. У, нөвәттә уйғур диярида кишилик һоқуқниң мисли көрүлмигән дәриҗидә аяқ асти болуши шиддәт билән кеңийиватқан әһвалда, америка һөкүмитиниң бу мәсилиләрни җиддий һалда хитай тәрәпниң диққитигә сунуш лазимлиқини оттуриға қойди. Болупму түркийә, мисир қатарлиқ җайлардики уйғурлар хитайниң һуҗум нишаниға айлинип қеливатқан әһвалда, америкидики америка пуқралиқиға өткән уйғурларниң вә уларниң аилә тавабиатлириниң бихәтәрлик мәсилилирини чөридигән һалда гуваһлиқ бериш йиғинлирини тәшкилләш һәққидә америка һөкүмитигә тәклип беришниң муһимлиқини тәкитлиди.

Йиғинниң ахирида комитет рәиси җеймис мәкговерн зияритимизни қобул қилип бүгүнки йиғинниң бир зор әһмийити иқтисадий мәсилиләргә бәкрәк зеһин қоюватқан америка һөкүмитигә уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрниң күлпәтлирини әслитиш, шу арқилиқ ақ сарайни кишилик һоқуқ мәсилисиниму муәййән дәриҗидә хизмәт күнтәртипигә елип кириш лазимлиқини билдүрди.

Рабийә қадир ханим зияритимизни қобул қилғанда, уйғурлар һазир пүткүл милләт бойичә мушундақ еғир тәқдиргә дуч келиватқан тарихий шараитта мәйли чәтәлдики уйғурлар болсун яки вәтәндики уйғурлар болсун һәммила уйғурниң уюл таштәк иттипақлишишиниң бәкму муһим икәнликини билдүрди.

Бу қетимқи йиғинға америка һөкүмитиниң бир қисим хадимлири, вашингтон шәһиридики тәшкилатларниң вәкиллири һәмдә бир қисим оқуғучилар қатнашти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт