Алматада атақлиқ шаир савут искәндәроф хатириләнди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-02-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Атақлиқ шаир мәрһум савут искәндәроф.
Атақлиқ шаир мәрһум савут искәндәроф.
RFA/Oyghan

21-Февралда алматада атақлиқ шаир савут искәндәрофниң вапат болғанлиқиниң бир йиллиқи мунасивити билән уни әсләш мурасими болуп өтти.

Униңда сөзгә чиққан шаирлар абдуғопур қутлуқоф, җанат әхмиди, мәһәммәтимин обулқасимоф, мирзахмәт меримоф, хуршидәм илахунова, патигүл мәқсәтова, «уйғур авази» гезитиниң баш муһәррири ершат әсмәтоф, шәһәрлик уйғур етно-мәдәнийәт мәркизи ханим-қизлар кеңишиниң рәиси әхтирим әхмәтова, сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди вә башқилар әдибниң өмүр баяни, иҗадий паалийити һәққидә өз пикирлирини оттуриға қоюп, униң қазақистан уйғур әдәбиятиниң тәрәққиятиға қошқан төһписини юқири баһалиди.

Радиомиз зияритини қобул қилған шаир мәһәммәтимин обулқасимоф с. Искәндәрофниң шаир болуп йетилишидә, болупму кичик дадиси, қазақистан уйғур әдәбияти асасчилириниң бири, өз дәвридә сталинниң қанлиқ тәқиблириниң қурбани болған көрнәклик шаир һезим искәндәроф иҗадийитиниң қаттиқ тәсир қилғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: «сир әмәски, с. Искәндәроф иҗадкарлардин, асасән, бир хил әндаз, бир хил шәкил вә бир хил мәзмунда йезишни тәләп қилған аталмиш сотсиялистик реализм иҗадий услубидин, башқиларға қариғанда, хелила балдур қол үзүп, кишилик җәмийитидики, өз миллити вәкилликидики вәқә-һадисиләрни, һаятий сәргүзәштләрни өзиниң әхлақий-естетик көз қаришидин келип чиқип тәсвирләшкә өткән әдиб. Буниңда, йәнила, турмушни өз әйни очуқ-ашкара тәсвирләш, һаятий һәқиқәтләрни - у қанчилик аччиқ болсиму - әйнән тоғра йорутуш тәқәзза қилинидиған реализм услуби, болупму, абай иҗадий мәктипиниң иҗтимаий, тәнқидий тәпәккур услуби гәвдилиниду. Бу услуб әдиб иҗадийитиниң меғизлиқ мәзмуни билән өзәкдаштур. С. Искәндәроф тәбиәтән хушқамәт, хушпейил, хушаваз вә хушмуамилә адәм болғанлиқи униң билән юртдаш, хизмәтдаш, сирдаш вә муңдаш болғанларға яхши мәлум. У өзиниң җенини җәһәннәм отида көйдүргән милләт тәқдиригә биваситә мунасивәтлик ой-пикирлирини, тәнқидий мулаһизилирини, отлуқ арзу-истәклирини шеирий тил биләнла әмәс, шундақла дутар тили билән, хәлқниң әсирләр һалқиған гаһ қувнақ, гаһ муңлуқ вә дилрәба әлнәғмилири биләнму ипадиләп өткән от нәпәс әдиб иди.»

Мәлумки, 1939-йили уйғур елиниң җағистай йезисида дуняға кәлгән с. Искәндәроф дәсләптә толуқсиз оттура мәктәптә, андин ғулҗа шәһиридики әхмәтҗан қасими намидики дарилмуәллиминдә билим алди. 1958-Йили у хитай коммунистик һакимийити йүргүзгән «истил түзитиш, оңчил вә йәрлик милләтчиликкә қарши туруш» сияситиниң қурбаниға айлинип, ләнтәйзи хеңиға тәрбийилинишкә паланған иди. 1959-Йили у қазақистанға көчүп чиқип, алмата вилайити уйғур наһийисигә қарашлиқ ғалҗат оттура мәктипидә, андин абай намидики қазақ педагогикилиқ институтиниң тил-әдәбият факултетида оқушни давам қилди. Шу йиллири с. Искәндәроф алмата шәһиридики қазақ радиоси йенидики уйғур аңлитишлирида «асманға түкәрсәң, өзүңгә чачрайду» намлиқ мавзуда өз нутқи вә шеирлири арқилиқ хитай коммунистик партийисиниң уйғур диярида йүргүзүватқан дәһшәтлик зулумлирини дуняға йәткүзүп турди. У бир нәччә йил устазлиқ қилип, андин узун вақит давамида «коммунизм туғи», йәни һазирқи «уйғур авази» вә «йеңи һаят» гезитлиридә һәр хил лавазимларда әмгәк қилди. Шаир «тинчлиқ илһамлири», «ким күчлүк?», «түгимәс арман», «ғәниймәт дәмләр, «дәрди йоқ дәмсән мени», «кәчүр мени, диярим» намлиқ шеирлар топламлириниң аптори болуп, көплигән әсәрлири қазақ, қирғиз, өзбек тиллириға тәрҗимә қилинған.

Зияритимизни қобул қилған мәрһумниң кәсипдиши, тонулған журналист ядикар сабитоф өткән әсирниң 90-йиллири с. Искәндәроф билән биллә «йеңи һаят» гезитидә ишләш җәрянида йеқиндин арилашқанлиқини әсләп, мундақ деди: «бир күни параңлишип олтуруп у: ‹ укам, сталин дегән даһи өлгән чағда пүткүл мәктәптә йиға-зар болуп кәткән. Мән йиғлап өзүмни басалмай қаптимән. Һазир қарап бақсам, у дәһшәтлик адәм болған икән' деди. Мән мушу тоғрилиқ әсәр язсаң болидикән дедим. Шуниң билән у ‹исит шу йиғам' дегән шеир йезип елип кәлди. У шеирини мундақ дәп башлиди:

Гөдәкликтур бәлки әқил толмиған,
Әл қатари мәнму шунда йиғлиған.
Өлүмигә қайғурсамму һаза қип,
Кимликини лекин илға қилмиған.

Тәрипләтти шөһритини, шәнини,
‹Хәлқләрниң даһийси' дәп намини.
Шуңа, бәлким, дәвран болған бу өлүм.
Дәрт-һәсрәткә салған барчә аммини.

Әпсус, шунчә дилкорлуққа берилип,
Кетиптимиз илаһидәк сиғинип.
Әмди келип ләвни чишләп йүримиз,
У даһиниң сири бизгә ечилип.

Һаким мутләқ тәхтидә у керилип,
Өткән икән қоли қанға милинип.
Милйонлиған әзиз җанлар бигунаһ,
Қирилипту шунда қәтл қилинип.

Тәқдиримиз ечиндуруп һели мән,
Ләнәт оқуп намин тилға алимән.
Исит-исит шу йиғамни ойлисам,
Өз-өзүмдин рәллә болуп қалимән.»

Й. Сабитоф шу чағда с. Искәндәрофниң шаирлиқ талантиға наһайити миннәтдар болғанлиқини, шуниң билән биллә униңға сталинниң уйғурларға қарши елип барған сатқунлуқ сиясити, көплигән тарих сирлириниң ашкара болуватқанлиқи һәққидә ейтқанлиқини билдүрүп, сөзини мундақ дәп давамлаштурди: «бизниң 1944-йилқи шәрқий түркистан инқилабимизға һә дәп ярдәм берип, кейин инқилабниң мевисини ятларға, басқунчиларға беривәтти. Инқилабни йерим йолда тохтитип, рәһбәрлиримизни йоқатти. Мана мушуниң һәммисигә сталин вә шу башқурған совет һөкүмити шуниңға җавабкар, шу тоғрилиқ қорқмай яз дедим. Дәм елиштин кейин у шеирини елип келип оқуди:

Пичилғанкән тәқдиримиз баштила,
Явға униң сунуп бәргән қолида.
Йүрүптимиз чөчүрини хам санап,
Истиқлалға йетиш туюқ йолида.
Шу екәнғу дәхмиз болуп әслидә,
Мәдәт бәргән басқунчилар мәйлигә.
Көрүнүштә һейлә-нәйрәң ишлитип,
Палта чапқан хәлқимизниң бәхтигә.

Мән орнумдин туруп қолини қистим-дә, ярайсән, ака, мана бу шеирни гезитқа тәйярлавәр дедим. Бир нәччә шеирлири, шу җүмлидин мушу шеири гезит бетидә берилди.»

Й. Сабитофниң тәкитлишичә, уйғур әдәбиятида шу күнгичә сталинниң сияситини әйибләйдиған әсәрләр техи йоруқ көрмигән болуп, гезитханилар с. Искәндәрофқа өзлириниң чәксиз разилиқини билдүргән. У шундақла шаирниң бу әсириниң 2004-йили «җазушиш нәшриятида йоруқ көргән «дәрди йоқ дәмсән мени» дегән топламидинму орун алғанлиқини, униң кейинки йилларда башқиму аҗайип шеир, балладиларни, публистикилиқ мақалиләрни язғанлиқини, униң һәм шаир, һәм инсан сүпитидә уйғур хәлқиниң қәлбидә мәңгү сақлинидиғанлиқини илгири сүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт