Алматада атақлиқ язғучи мәсүмҗан зулпиқароф әсәрлири он том болуп нәшр қилинди


2016-01-12
Share
M-Zulpiqarof-soldin-birinchi-Almata-2009-Yil.jpg Мәсимҗан зулпиқароф һаят вақтида зиялийлар билән бирликтә. Сол тәрәптин биринчи киши
RFA/Oyghan

Өткән әсирниң 40-йиллири уйғур диярида әвҗ алған миллий азадлиқ қозғилаңниң актип иштракчилиридин бири, " шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийиси" ниң капитани, атақлиқ язғучи, шаир вә драматорг мәсүмҗан зулпиқарофниң 90 йиллиқи мунасивити билән алматада униң әсәрлири " мир" нәшрият өйи тәрипидин он том болуп нәшр қилинди.

М. Зулпиқароф әсәрлирини қайта нәшр қилиш ишлирини әмәлгә ашурған униң оғли, тонулған рәссам күрәш зулпиқарофниң ейтишичә, язғучиниң уйғур хәлқиниң өтмүш тарихи, униң азадлиқ вә әркинлик үчүн юргүзгән күриши, тинч һаяти дәвридики тирикчилики, иҗтимаий вә мәнивий байлиқи һәққидә йезилған һекайилири, повестлири, романлири, шеир вә дастанлири, шундақла сәһнә әсәрлири бүгүнки күндиму өз маһийитини йоқатмиди.

Күрәш зулпиқароф дадиси м. Зулпиқароф әсәрлириниң он томлуқини мушу икки-үч йил ичидә нәшр қилғанлиқини оттуриға қоюп мундақ деди: " мушу он том ичидә биринчи үч китаб "янар тағ" романи уйғур хәлқиниң или тәвәсидә йүз бәргән қозғилаңлири асасида йезилған. Кейинки 4-вә 5-томларға киргүзүлгән " сәрап" романида уйғурларниң 20-әсирниң 30-йиллиридики вәқәлири киргүзүлгән." униң ейтишичә, бу  томларниң алтинчисида лутпулла мутәллип һәққидә роман вә шундақла әхмәтҗан қасими һәм ғени батур һәққидә һекайиләр орун алған. язғучи әсәрлириниң 7-томиға униң повестлири, 8-томиға әдибниң яш вақитлирида вә кейинки йиллири язған 40қа йеқин  һекайилири киргүзүлгән болса, 9-томда м. Зулпиқарофниң йүзгә йеқин шеирлири вә " коммунар", " ризвангүл" қатарлиқ дастанлири орун алған. 10-Томға әдибниң сәһнә әсәрлири киргүзүлгән. К. Зулпиқароф дадиси м. Зулпиқарофниң мәтбуат сәһипилиридә елан қилинған әдәбиятшунаслиқ, хәлқ еғиз иҗадийити,  уйғурларниң өрп-адәтлири, иҗтимаий вә мәдәний һаяти һәққидә язған көплигән мақалилириниң, очерклириниң, тәқризлириниң кейинки икки томға пиланғанлиқини, амма иқтисадий қийинчилиқлар түпәйли бу икки томниң нәшр қилинмиғанлиқини оттуриға қойди. У шундақла дадисиниң илтимасиға бенаән нәшр қилинған бу он томниң қазақистандики уйғур тилида билим бериватқан мәктәпләргә, гезит вә журналларға, нәшриятларға, илим дәргаһлириға, җәмийәтлик бирләшмиләргә тарқитилғанлиқини илгири сүрди.

Мәлуматларға қариғанда, м. Зулпиқароф өткән әсирниң 40-йиллири уйғур диярида йүз бәргән миллий азадлиқ һәрикәтләргә һәмдә " мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити"ни қурушқа актип қатнашқан шәхсләр билән йеқин арилашқан. Бу һәқтә пешқәдәм журналист ядикар сабитоф мундақ деди: "мәсүмҗан акини мән кичикимдин башлап яхши билимән.  Биз ғулҗида дөңмәлидә қошна олтарған. Мәсүмҗан ака или тәвәсидә партлиған " шәрқий түркистан миллийазадлиқ һәрикити" ниң паал иштракчилиридин бири. У миллий армийәниң капитани дәриҗисигичә көтирилип, " шәрқий түркистан җумһурийити" ниң орден-медаллири билән мукапатланған җәсур җәңчи, бизниң атақлиқ язғучимиз. Мән 1970-йили "йеңи һаят" гезитиниң ечилиши мунасивити билән униңда ишләватқан чағлиримда бизгә әсәрлирини елип кәлгәндә узақ параңлишаттуқ. Мәсүмҗан акиниң ахирқи һаяти алмата шәһириниң уйғурлар зич орунлашқан достлуқ мәһәллисидә өтти. Мән униң билән көп муңдишаттим."

М. Зулпиқароф өзиниң мәшһур "янар тағ" романидин кейин, уйғур елида 1930-йилларда шәкилләнгән иҗтимаий, сиясий вәзийәт һәққидики "сәрап" охшаш йәнә бир чоң романини йезишқа киришкән иди. Бу җәрянда у шу вақитта яшиған тарихий шәхсләр һәққидә көплигән мәлуматларни топлиған. Әнә шулар ичидә й. Сабитофниң дадиси атақлиқ мәрипәтпәрвәр әрбаб тейипһаҗи сабитофму болди. Бу һәқтә әслигән й. Сабитоф йәнә мундақ деди: " у дадам тоғрилиқ сориғанда мән көп нәрсиләрни ейтип бәрдим. "Сәрап" романи или вилайәтлик уйғур уюшмисиниң паалийити, илидики көплигән вәқәләрни өз ичигә алған. Мәсүмҗан ака бизниң миллий азадлиқ һәрикитимизгә даир көплигән мәлуматларни рус мәнбәлиридин алған икән. Мән виктор петрофниң бизниң инқилаб тоғрилиқ хелә гәпләр бар "асияниң исиянкар йүрики" дегән китабидин муһим йәрләрни тәрҗимә қилип бәргән идим."

Й. Сабитоф м. Зулпиқарофни шундақла вадим обухофниң " алтә империйәниң тоқунуши" китаби, сиясий әрбаб әхмәтҗан қасиминиң паалийити һәққидиму бәзи материяллар билән тәминлигәнликини оттуриға қойди. У м. Зулпиқароф охшаш әдибләрниң кәм учрайдиғанлиқини, инсаний пәзиләтлири җәһәттин униң башқилардин кәскин пәрқлинидиғанлиқини, бүгүнки күндә униң исмини әбәдийләштүрүштә болупму күрәш зулпиқарофниң зор ишларни қиливатқанлиқини алаһидә тәкитлиди.

М. Зулпиқароф 1946-1947-йиллири баяндай һәрбий мәктипиниң атлиқ қисмида оқуди. 1948-Йили 8-апрелда ғулҗида миллий армийәниң қурулғиниға үч йил толуш мунасивити билән һәрбий парат болди. Ғулҗа шәһәрлик запас полки, коменданти, артиллерийә қисми вә һәрбий мәктәп курсантлири өткән мәзкүр паратқа чоң лейтенант м. Зулпиқарофму қатнашқан иди. 1949-Йилниң июл ейиғичә у һәрбий мәктәптә  инструктор вә штаб башлиқи хизмитидә болди. Андин шу йилниң ахириғичә капитан унванида "музарт" давани шати чегра гарнизониниң башлиқи хизмитини атқуриду. У уйғур елида хитай коммунистик һакимийити орниғандин кейин, 1950-йилниң май ейиғичә ғулҗида миллий армийә баш штабида һәрбий тәйярлиқ бөлүминиң инструктори болуп ишлиди. Андин у үрүмчигә чақирилип, хитай коммунистик партийәси йетәкчиликидики һәрбий районда һәрбий тәйярлиқ башқарма муавини, һәрбий, сиясий алий курсини тамамлиғандин кейин, болса, әтрәт башлиқи лавазимлирида болди. М. Зулпиқароф һәрбий хизмәттә көрсәткән җасарити үчүн "пидаий", " садақәт" вә башқиму орден-медаллар билән тәғдирләнгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт