Qeshqerde 1 - derijilik qoghdilidighan medeniy yadikarliq - xanliq medrisi chéqiwétildi

1300 Yildin artuq tarixqa ige qeshqer xanliq medrisi, Uyghur shundaqla pütün türkiy milletlirining qimmetlik tarixiy yadikarliq orni, Uyghur aptonom rayoni boyiche 1 - derijilik qoghdilidighan medeniy yadikarliq orni bolsimu, halbuki xitay da'irilirining qeshqer qedimiy sheher restilirini chéqip tüzesh pilanida, chéqiliwatqan qedimiy öylerge oxshashla chéqip tashlandi.
Muxbirimiz gülchéhre
2009-06-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, aptor maykil waynis ning "xitay qeshqer qedimiy shehirini qoghdashning ornigha, uni yer bilen yeksan qilmaqchi" namliq maqalisida bérilgen süretlerdin örnekler bolup, chéqiliwatqan qeshqer shehirining kéche we kündüz menzirisi we qeshqerni qandaq chéqishni pilanlawatqan bir top xitay énjinérlirining neq meydandiki körünüshliridin ibaret.
Süret, aptor maykil waynis ning "xitay qeshqer qedimiy shehirini qoghdashning ornigha, uni yer bilen yeksan qilmaqchi" namliq maqalisida bérilgen süretlerdin örnekler bolup, chéqiliwatqan qeshqer shehirining kéche we kündüz menzirisi we qeshqerni qandaq chéqishni pilanlawatqan bir top xitay énjinérlirining neq meydandiki körünüshliridin ibaret.
Süretler www.nytimes.com Din élindi. Aptori maykil waynis

Xanliq medris jaylashqan yawagh mehelliside olturushluq kishilerdin igilishimizge qarighanda, medeniy yadigarliqlarni qoghdash orunliri hetta medris chéqilghandin kéyin uningdin qalghan yaghach ‏ - tashlirighimu ige bolalmighan.

Tarix topigha aylandi

Qeshqer diyarining yawagh rayonigha jaylashqan qeshqer xanliq medrisi binasi Se'idiye xanliqining axirqi mezgilliride texminen miladi 1625 - yilliri berpa qilin'ghan, qeshqerde hazirgha qeder mukemmel saqlan'ghan islam mémarchiliqining namayendisi. 1966 - Yili medeniyet inqilabi mezgilide mezkur medris tarixta bir qétim chong buzghunchiliqqa uchrap chéqiwétilgen bolsimu, yenila bir qanche éghiz xanisi saq qalghan, shundaqla medrisning ornining bir qismi qeshqer wilayetlik siyasiy mektepke, yene bir qismini qeshqer sheherlik 1 - bashlan'ghuch mektepke qoshuwétilgen. Medrisning hazirqi orni qeshqer sheherlik yawagh rayonida, béshidin nurghun issiq ‏ - soghuq ötken bu qedimiy imaretning saq qalghan xaniliri peqet 1996 - yiligha kelgendila andin aptonom rayon boyiche 1 - derijilik qoghdilidighan medeniy yadikarliq orni dégen nam bérilgendin kéyin qoghdilishqa bashlighan.

Epsus xewerdar bolghinimizdek, hökümet da'iriliri teripidin 1 - derijilik qoghdilidu dep qanunluq bérilgen nammu, bu büyük tarixqa ige medrisning qalghan yaghach ‏ - késeklirinimu saqlap qalalmidi, tarix bétidin teltüküs öchürüldi, 1300yilliq tarix chéqip tashlandi.

Mezkur medrisning chéqilish jeryanini körgen yawaghda olturushluq bir moysipit ziyaritimizni qobul qilip, qeshqer xelqining mezkur medrisning chéqilishidin ichi sérilghan bolsimu, zuwan sürüshkimu amalsiz ikenlikini bildürdi.

U peqetla tash, yaghach, topa döwisimu?

Bowayning éytip bérishiche, mezkur medrisning tamliri gerche xam késektin qopurulghan bolsimu, intayin qélin hem mustehkem bolup,sirtqi tamlirining qélinliqi 90 santimétirdin ashidiken. Chiqishqa mes'ul da'iriler bu medrisni xarabiliqqa aylandurush üchün ötken shenbe yeni 13 - iyundin bashlap töt kün hepileshken.

Asare ‏ - etiqe qalduqlirighimu....

Nöwette medris asasen chéqilip bolghan bolup, medris chéqilghanda medrisning qalghan dérize, ishik, yaghach tashlirimu hökümet da'iriliri teripidin medeniyet yadikarliq orunliri yaki muzéygha ötküzüp bérilmey, eksiche uninggha saqchilarni mes'ul qilip qoyushi kishilerni téximu epsuslandurghan hem endishige salmaqta.

Aptonom rayon derijilik qoghdilidighan orun

Mezkur medrise, qurulghan qaraxanilar dewirlerdin bashlap dunyaning her qaysi jayliridin kelgen alim, peylasop, sha'irlar ilim tehsil qilghan, ottura asiya,ottura sherq ellirige dangqi ketken ilim yurti bolghan. Mezkur medrise türkiy milletlerning alemshumul alimi mehmud qeshqirige oxshash Uyghurlarning pexirlik alim, ölimalirigha bilim bergen medrise idi.

Mezkur medrisning chéqilishidin qeshqer sheherlik medeniy yadigarliqlarni qoghdash idarisi we muzéyning xewiri bar ‏ - yoqluqini bilish üchün bu orunlar bilen alaqiliship körduq.

Axbarat organlirigha tehdit

Biz medris xarabiliqqa aylandurulghandin kéyin qalduq yaghach ‏ - tashlirini bir terep qilishqa yawagh saqchixanining mes'ul qilin'ghanliqini bilgendin kéyin, yawagh saqchixana bilen alaqilashtuq, ejeblinerliki, bir Uyghur saqchi téxi so'allirimizgha jawab bermey turupla bizning bu ishni sürüshtürmeslikimiz heqqide agahlandurushqa hem tehdit ishlitishke urundi.

Qeshqerde ismini ashkarilashni xalimighan kishilerning bildürüshige qarighanda, nöwette xitay yuqiri derijilik organlirining biwaste buyruqi bilen ijra qiliniwatqan qeshqer qedimiy restilirini chéqip tüzesh ghaljirlarche dawamlishiwatqan bolup, Uyghur xelqining köz yéshi, hetta xelq'araliq tarix we medeniyetni qoghdash teshkilatlirining chaqiriqlirimu  xitayning bu xil Uyghurlarning tarixi izini, medeniyiti yoq qilish herikitini toxtitishqa ajizliq qilmaqta.

Toluq bet