Dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) đang được Quốc hội khóa XVI xem xét với chủ trương tinh giản đáng kể các quy định hiện hành, đồng thời trao thêm thẩm quyền cho Chính phủ hướng dẫn thực thi.
Một luật sư trao đổi với RFA cho rằng dự thảo đặt ra nhiều câu hỏi về cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, tham gia quyết định, giám sát của người dân và trách nhiệm công khai, giải trình của chính quyền địa phương. Nếu được thông qua, việc thực thi quyền dân chủ sẽ phụ thuộc đáng kể vào các văn bản dưới luật.
Giữa làn sóng các cuộc biểu tình phản đối quy hoạch đất đai và xây dựng của người dân và làn sóng phản đối dự luật Hiến tạng trẻ em dưới 18 tuổi đang diễn ra ngày càng nhiều, chính quyền Việt Nam lại đang làm ngược lại - rút gọn Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở và tiếp tục trì hoãn thông qua Luật Biểu tình dù đã 13 năm trôi qua vì lý do “nhạy cảm”.
Theo thông tin công bố tại Quốc hội vào tháng 9, dự thảo Luật Thực hiện dân chủ được rút từ 91 xuống 61 điều. Đến ngày 31/10, phiên bản dự thảo được công khai trên trang Dự thảo Online có 62 điều.
Trao đổi cùng với luật sư, RFA ghi nhận một số thay đổi đáng chú ý như sau:
Bỏ thời hạn công khai và phản hồi: Người dân giám sát bằng gì?
Theo Điều 13 Luật Dân chủ năm 2022, nhiều loại thông tin phải được chính quyền cấp xã niêm yết công khai ít nhất 30 ngày liên tục. Tuy nhiên, Điều 12 dự thảo không còn quy định thời hạn niêm yết tối thiểu này, thay vào đó giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết việc lựa chọn hình thức và tổ chức công khai.
Tương tự, Điều 40 luật hiện hành yêu cầu UBND cấp xã thông báo kết quả giải quyết kiến nghị của Ban Thanh tra nhân dân trong thời hạn 15 ngày. Trong khi đó, Điều 25 dự thảo mới chỉ yêu cầu giải quyết “kịp thời” mà không xác định thời hạn cụ thể.
Về pháp lý, sự khác biệt giữa một thời hạn bắt buộc và yêu cầu giải quyết “kịp thời” không chỉ nằm ở câu chữ.
Mà là người dân, thông qua Ban Thanh tra nhân dân, có ít cơ sở trực tiếp hơn để xác định việc chính quyền chậm trả lời có vi phạm thời hạn hay không.
Hệ quả pháp lý có thể là, theo vị luật sư, “nếu nghị định sau này không duy trì thời hạn đủ dài, người dân có thể khó tiếp cận, kiểm tra thông tin về ngân sách, đất đai và dự án”.
Điều này xảy ra ngay trong thời điểm nhiều diễn biến bất cập liên quan tới việc công bố thông tin các dự án chỉnh trang đô thị đang vấp phải nhiều vấn đề về thời hạn công khai thông tin tới người dân chậm trễ.
Điển hình có thể kể đến như đề xuất xây dựng Safari Ba Vì -- trước khi chính quyền lên tiếng họp mặt, người dân ở đây hoàn toàn không được biết gì về dự án này.
Người dân ở Vĩnh Hưng cũng đang gặp một tình trạng tương tự khi ngôi nhà của họ đã được giao cho Sun Group xây khu đô thị trước khi họ được biết thông tin một cách công khai và đầy đủ.
Tuy nhiên, theo quan sát của RFA, các thủ tục lấy ý kiến lại diễn ra rất nhanh và không công bố thời hạn phản hồi người dân là khi nào.
Mở rộng nhưng kiểm soát quyền phản biện trên không gian số
Nhiều thủ tục tổ chức họp dân, phát phiếu lấy ý kiến và đối thoại trước khi ban hành quyết định hành chính được chuyển sang Chính phủ quy định. Cách tiếp cận này có thể giúp đơn giản hóa thủ tục, nhưng cũng khiến việc thực hiện quyền dân chủ phụ thuộc nhiều hơn vào các văn bản dưới luật.
Ở chiều ngược lại, dự thảo bổ sung quyền tương tác, giám sát và phản biện trên nền tảng số; mở rộng một số nội dung phải lấy ý kiến người dân liên quan đến đất đai, môi trường và các dự án ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng. Nghĩa vụ giải trình khi quyết định khác với ý kiến đa số cũng tiếp tục được duy trì.
Dù vậy, Điều 60 dự thảo còn quy định trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng số và viễn thông trong việc gỡ bỏ, ngăn chặn nội dung vi phạm pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở. Theo vị luật sư trao đổi cùng RFA, cử tri cần đặt ra yêu cầu làm rõ tiêu chí xác định vi phạm và cơ chế bảo vệ quyền phản ánh, phê bình hợp pháp của công dân.
Vị luật sư nhận định, về nguyên tắc, tinh giản pháp luật không đồng nghĩa với cắt giảm quyền dân chủ.
Tuy nhiên, hiệu quả thực thi quyền công dân phải được đánh giá bằng những bảo đảm pháp lý cụ thể: người dân được biết những gì, có bao lâu để tham gia ý kiến, chính quyền phải phản hồi khi nào và chịu trách nhiệm ra sao nếu không thực hiện.
Đó cũng là những vấn đề cần được làm rõ trước khi dự thảo được thông qua vào tháng 11 năm nay.
Bổ sung sự lãnh đạo của Đảng ở Điều 3
Trong dự thảo luật lần này, tại khoản 2 Điều 3 về Nguyên tắc thực hiện dân chủ ở cơ sở đã bổ sung thêm việc cần phải đảm bảo vai trò thực thi dân chủ của “các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ trong thực hiện dân chủ ở cơ sở”.
Việc bổ sung các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ vào nguyên tắc thực hiện dân chủ đặt ra vấn đề pháp lý về tính đại diện và trách nhiệm giải trình.
Vị luật sư nhấn mạnh, nếu luật không xác định rõ thẩm quyền, nghĩa vụ chuyển tải ý kiến và cơ chế xử lý khi kiến nghị bị bỏ qua, người dân sẽ khó xác định chủ thể chịu trách nhiệm.
“Hệ quả là quyền tham gia và giám sát của công dân có nguy cơ thiếu cơ chế bảo vệ thực chất,” vị luật sư nói.
Về Luật Biểu tình của Việt Nam
Mặc dù Điều 25 Hiến pháp 2013 đã công nhận quyền biểu tình của công dân, đến nay Việt Nam vẫn thiếu một đạo luật chuyên biệt quy định trình tự thực hiện, trách nhiệm bảo vệ người biểu tình ôn hòa và cơ chế xử lý khi quyền này bị xâm phạm.
Khoảng trống pháp lý kéo dài này đặt ra câu hỏi về việc bảo đảm thực thi đầy đủ các quyền tự do dân chủ đã được Hiến pháp ghi nhận, đặc biệt là quyền công khai bày tỏ chính kiến và phản đối những chính sách ảnh hưởng đến lợi ích của người dân.
Kỳ họp Quốc hội lần thứ 2, phiên thứ nhất đã sắp khép lại, nhưng không một cử tri nào lên tiếng về việc cần phải xem xét lại Luật Biểu tình, cũng như các điểm bất cập của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở.