Afghanistandiki uyghurlar: "ana tilimizni saqlap qélishni xalaymiz"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-09-14
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
1965-Yili afghanistandin türkiyening qeyseri shehirige köchürülgen uyghurlar. 1965-Yil, türkiye qeyseri.
1965-Yili afghanistandin türkiyening qeyseri shehirige köchürülgen uyghurlar. 1965-Yil, türkiye qeyseri.
RFA/Qutlan

1960-Yillarda ghulja we yeken qatarliq jaylardin bir qisim uyghurlar afghanistan'gha hijret qilghan. Bu xitay kommunist hakimiyiti uyghur élini bésiwalghandin kéyin, uyghurlar hayatida yüz bergen yene bir qétimliq köchüsh hésablinidu.

Shu qétim afghanistan'gha köchüp chiqqan uyghurlarning köp qismi qeshqer, yeken we ghulja qatarliq jayliridin hijret qilghanlar iken. Afghanistandiki ikkinchi ewlad uyghurlar ana tilini bir'az bilsimu, emma üchinchi ewlad uyghurlar ana tilini asasen untup ketken.

Bügün afghanistanda yashawatqan uyghurlar ana tili we milliy örp-adetlirini saqlap qélish, öz tarixini öginish üchün dunyaning herqaysi jaylirida pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan teshkilatliri shundaqla dunyaning her qaysi jayliridiki uyghur jama'itidin yardem ketmekte.

Biz bu munasiwet bilen afghanistanning kabul shehiride yashawatqan uyghurlar bilen téléfon söhbiti élip barduq. Afghanistandiki uyghurlardin 1944-yili ghuljida tughulghan mehmet imin ependi, kabul shehiride tughulghan shirmemet niyaz ependi, ghuljida tughulup kabul shehiride chong bolghan rabiye xanim, shérin xanim we xemit ependiler ziyaritimizni qobul qildi.

Ular afghanistan uyghurlirining tarixi toghrisida qisqiche melumat bergendin kéyin, dunyaning herqaysi jayliridiki uyghur teshkilatliri bilen uyghur jama'itining afghanistandiki uyghurlarning öz kimlikini saqlap qélish yolidiki tirishchanliqigha medet bérishini telep qildi.

Memtimin ependi özining 1944-yili ghuljida tughulghanliqini, 1961-yilida afghanistan'gha kelgenlikini bayan qildi. Shirmemet ependi afghanistanning paytexti kabul shehiride 57 uyghur a'ilisi barliqini, ularning köp qismining ishsiz ikenlikini, dölet kadiri bolup ishlewatqanlarning intayin az ikenlikini bayan qildi.

Melumki, deslepki yillarda yurtidin ayrilghan uyghurlarning köpi ottura asiyadiki türkiy jumhuriyetliride, türkiye we se'udi erebistan qatarliq döletlerde turatti. 1990-Yillarning bashliridin tartip, yawropa döletliri, amérika qoshma shtatliri, kanada we awstraliyege köplep uyghurlar kélip olturaqlishishqa bashlidi. Muhajirettiki uyghurlar arqa-arqidin ammiwi teshkilatlarni qurup, uyghur dewasini anglitish bilen bir waqitta yene uyghur mekteplirini échip, perzentlirige uyghur tili, tarixi we islam dinini ögetmekte. Afghanistanning kabul shehiride turuwatqan uyghurlar ana til mektipi échish üchün temshelgen bolsimu, emma muweppeqiyetlik bolalmighan. Shirmemet niyaz ependi eger uyghur tili mektipi échip yéngi ewladlargha uyghur tilini ögetmise afghanistanda uyghur tilining yoq bolup kétidighanliqini tekitlidi.

1961-Yili ghuljining süydung shehiride tughulghan, bir ay burun türkiyege kelgen rabiye xanim afghanistan uyghurlirining 40-50 yildin buyan urush oti ichide qéyin künlerni béshidin ötküzgenlikini, hazirmu bu qéyinchiliqning dawamlishiwatqanliqini, dunyaning her qaysi jayliridiki uyghurlarning yardem qolini uzitishi kéreklikini bayan bayan qildi.

Qimmetlik radiyo anglighuchilar, afghanistan uyghurliri qachan, néme seweb bilen afghanistan'gha chiqqan? bu heqtiki so'alimizgha jawab bergen sherqiy türkistan wexpining sabiq re'isi xemit göktürk ependi, 1960-yillarda xitay xelq jumhuriyitining sabiq sowét ittipaqi bilen bolghan munasiwiti yirikleshkendin kéyin afghanistan bilen bir kélishim tüzgenlikini, bu kélishimge asasen afghanistanliq yaki afghanistanda urugh-tuqqini bar kishilerning afghanistan'gha kétishige ruxset qilin'ghanliqini, 1959-1960-1961-yillirida köp sanda uyghurning afghanistan'gha kelgenlikini bayan qildi.

1960-Yillarda afghanistan'gha chiqqan uyghurlarning bir qismi afghanistan'gha kelgendin kéyin qiyinchiliqqa duchar bolup, 1964-yili birleshken döletler teshkilati bilen türkiyening yardimi bilen türkiyege orunlashturulghan. Bu uyghurlar jem'iy 135 a'ile bolup, hazir qeyserining exmet yesewiy mehelliside turmaqta. 2014-2015-Yilliri malayshiya we tayland arqiliq qeyserige jaylashturulghan 100 a'ile uyghurni qoshqanda, hazir türkiyening qeyseri shehiridiki uyghurlarning sani barghanséri ashmaqta.

Toluq bet