Filadélfiyediki "Muhajirettiki Uyghurlar we ularning ma'aripi" yighinidin kötürülgen sadalar

Muxbirimiz irade
2017-10-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur akadémiyisi ilmiy muhakime yighinigha qatnashquchilar xatirisi. 2017-Yili 8-öktebir, amérika.
Uyghur akadémiyisi ilmiy muhakime yighinigha qatnashquchilar xatirisi. 2017-Yili 8-öktebir, amérika.
RFA/Qutlan

8‏-Öktebir shenbe küni, amérikaning filadélfiye shehiridiki "Muhajirettiki Uyghurlar we ularning ma'aripi" mawzuluq yighin chaqirilghan idi. Biz aldinqi nöwetlik anglitishimizda bu yighinning bir qisim mezmunlirini silerge tonushturup ötken. Bügünki anglitishimizda bu yighin heqqide dawamliq melumat bérimiz.

Amérikaning filadélfiye shehiridiki dréksél uniwérsitéti bilen türkiyediki Uyghur akadémiyesining hemkarliqi astida échilghan Uyghur ana tili heqqidiki yighin'gha amérika we türkiyede yashaydighan Uyghur ziyaliyliri qatnashqan idi. Bu yighin, amérikidiki bir uniwérsitétta mexsus mushu témida échilghan tunji bir yighin bolushi hem shundaqla yighinning orunlashturulush waqti seweblikmu alahide diqqet qozghimaqta. Chünki xitay hökümiti Uyghur élide "Qosh til" dep atiliwatqan, emma xitay tilini asas qilghan ma'aripini yeslilergiche omumlashturushni yüz pirsentke yetküzey dep qalghan we bu yil 9-aydin bashlap mekteplerde Uyghur tili birdek cheklen'gen mezgilde échilghan idi. Yighinda söz qilghan Uyghur ziyaliyliri Uyghur tili hazirghiche oxshimighan özgirishlerni bashtin kechürüp baqqan bolsimu, emma uning hazirqidek éghir xirisqa duch kélip baqmighanliqini tekitligen.

Yighinda Uyghur tilining izchilliqini qoghdash heqqide söz qilghan amérikidiki Uyghur ziyaliysi, pa'aliyetchi roshen abbas xanim weziyetni töwendikidek ipadilidi : "Uyghur tili ilgiri ma'aripta qollinilghanliqi üchün edebiy eser yéziqchiliqi, axbaratchiliq we shuningdek bashqa sahelerde qollinilghan we shu asasta Uyghur tili izchilliqini saqlap kelgen. Emdi bolsa Uyghur tili ma'ariptin qalduruldi. Bu dégenlik Uyghur tili iqtisadta we jem'iyetni teshkil qilidighan bashqa barliq kespiy sahelerde istémaldin qalidu, dégenlik. Qisqisi bu bir tilning yoqitilishining bashlinishi bolup hésablinidu".

Uyghur ana tili uchrawatqan bu jiddiy krizis Uyghur ziyaliylirini qattiq qayghugha séliwatqan bolup, filadélfiyediki yighindin kéyinki söhbetlerdimu qandaq qilghanda bu tilni qoghdap qalghili bolidu, néme xizmetlerni qilish kérek dégen so'allarni chöridigen halda qizghin munaziriler bolghan. Uzundin buyan Uyghur ana tilini qoghdash mesilisige köngül bölüp kéliwatqan amérikidiki alem qatnishi idarisi tetqiqatchisi, doktor erkin sidiq ependi radiyomizgha bu heqte toxtilip, Uyghur élidiki ziyaliylar ana tilni qutquzup qélish imkanidin pütünley mehrum qalghan bir shara'itta bu tarixi mes'uliyetning chet'ellerdiki Uyghurlarning zimmisige chüshidighanliqini bildürdi.
Erkin sidiq ependi bu yighin bilen bashlan'ghan bu ana tilni qoghdash herikitige téximu köp ziyaliylarning awaz qoshushi kéreklikini tekitlidi.

Roshen abbas xanimmu buning herbir Uyghurning wezipisi ikenlikini we mushu xil pa'aliyetlerning dawamliq bolup turushi kéreklikini bildürdi.

Melum bolushiche, hazir chet'ellerde yashaydighan, u yerlerde ösüp chong boluwatqan Uyghur ewladlirining sani barghanséri köpiyiwatqan bolghachqa, Uyghur ana tilini bu ewladlar arqiliq saqlap qélish hel qilghuch rol oynaydiken. Shunga Uyghur akadémiyesi bundin kéyin türkiye chégraliridin halqip, mushu xildiki pa'aliyetlerni buningdin kéyin yawropadiki döletlerdimu uyushturushni közlewatqanliqini bildürdi.

Uyghur ana tilini qoghdap qélish yolida échilghan bu yighin peqet chet'ellerdiki Uyghurlarning qiziqishinila qozghap qalmastin belki u Uyghur medeniyitige qiziqidighan we Uyghur tili öginiwatqan amérikiliqlarnimu qiziqturghan bolup, amérika washin'gton shtati uniwérsitétining doktor aspiranti aléksandir ene shularning biri. U radiyomizgha qilghan sözide, chet'ellerdiki Uyghurlarning öz ana tilini, medeniyitini qoghdap qélish yolida körsitiwatqan tirishchanliqining özini tesirlendürgenlikini bildürdi.

Filadélfiye shehiride échilghan Uyghur ana tilini, Uyghur ma'aripini jümlidin, dunya medeniyitige öchmes izlarni qaldurghan bir medeniyetning igisi bolghan Uyghurlarning mewjutluqini saqlap qélish yolida bésilghan bu qedem yighin bashqurghuchisining: "Yol achquchilar bolidiken, uninggha egeshküchiler haman chiqidu", dégen sözliri bilen ayaghlashti.

Toluq bet