Сабиқ уйғуршунаслиқ институти хадимлири алматада баш қошти

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-11-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сабиқ уйғуршунаслиқ институти хадимлири чүшкән хатирә сүрәт. 2016-Йили 27-ноябир, алмата.
Сабиқ уйғуршунаслиқ институти хадимлири чүшкән хатирә сүрәт. 2016-Йили 27-ноябир, алмата.
RFA/Oyghan

27-Ноябирда алмата шәһириниң достлуқ мәһәллисигә орунлашқан «порбаҗин» кафесида сабиқ уйғуршунаслиқ институти хадимлириниң учришиши болуп өтти.

Игилишимизчә, буниңдин оттуз йил муқәддәм, йәни 1986-йили қазақ совет җумһурийити пәнләр академийисидә уйғуршунаслиқ институти қурулған иди. Униң тунҗи мудири көрнәклик алим, академик ғоҗәхмәт сәдвақасоф башлиқ институт рәһбәрлики дәсләпки күнләрдин башлапла институт үчүн яш мутәхәссисләрни тәйярлашқа алаһидә көңүл бөлди. Болупму қазақистан, өзбекистан, қирғизистан вә русийәниң һәр хил алий оқуш орунлирини тамамлиған асасән уйғур миллитидин болған һәр кәсип вәкиллири мушу институт әтрапиға топланди. 1996-Йили мәзкур институт уйғуршунаслиқ мәркизи болуп қайта тәшкиллинип, қазақистан билим вә пән министирлиқи р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти тәркибигә киргүзүлди.

Учришиш қатнашқучилири алди билән бақийлиқ болуп кәткән барлиқ кәсипдашлирини бир минутлуқ сүкүт билән әсләп, андин пүткүл учришиш давамида уйғуршунаслиқ институтиниң мәйданға келиши, униң кейинки тәқдири, пешқәдәм уйғуршунас алимларниң һаяти, қазақистан илим-пәнигә қошқан төһписи, уларниң яшларға қилған ғәмхорлуқи, уйғуршунаслиқ пәниниң һәр хил саһәлири һәққидики өзлириниң пикирлирини, әслимилирини оттуриға қойди.

Радийомиз зияритини қобул қилған қазақистан билим вә пән министирлиқи р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң баш илмий хадими, тарихчи, доктор абләһәт камалоф өзиниң пүткүл кәспий һаятиниң уйғуршунаслиқ билән зич бағлиништа болуп кәлгәнликини, техи ташкәнт университетиниң шәрқшунаслиқ факултетида оқуп йүргән вақитлиридила уйғур тәтқиқатлири билән шуғуллинип, устазлири қатарида осман мәмәтахуноф, исрайил розибақийеф охшаш уйғур әдәбияти мутәхәссислириниң болғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: исрайил ака розибақийефниң рәһбәрликидә мән уйғур лексикологийиси билән шуғулланған идим. Университетни тамамлиғандин кейин, мени қазақистан пәнләр академийиси уйғуршунаслиқ бөлүмигә көрнәклик алим гегел исқақоф тәклип қилған иди. Мән келипла 1984-йилниң күз пәслидә уйғуршунаслиқ бөлүми үч мустәқил бөлүм, йәни уйғур тили, әдәбият вә сәнәт, тарих вә етнографийә бөлүмлири болуп қайта тәшкилләнди. Мән уйғурларниң тарихи вә етнографийиси бөлүмигә қобул қилиндим. Бир йилдин кейин мени совет иттипақи пәнләр академийиси шәрқшунаслиқ институтиниң ленинград бөлүмигә аспирантлиққа әвәтти. Уйғуршунаслиқ институтиниң қурулғанлиқи тоғрилиқ хуш хәвәрни мән әнә шу ленинградта аңлидим. 1990-Йили мән намзатлиқ диссертатсийимни яқлап, өйгә қайтип кәлдим. Шуниңдин кейин мениң уйғуршунаслиқ институтидики паалийитим башланди.»

А. Камалофниң ейтишичә, униң уйғуршунас сүпитидә йетилип чиқишида, болупму тарихчи гегел исқақоф вә әдәбиятшунас савут моллаутоф алаһидә рол ойниған болуп, г. Исқақоф у чағда тарих вә етнографийә бөлүминиң башлиқи, с. Моллаутоф болса, уйғур классик әдәбиятиниң йетәкчи мутәхәссиси иди. А. Камалоф буни әсләп, мундақ деди: «ейтмақчи, 1950-йиллири с. Моллаутоф вәкилләр қатарида ғулҗиға берип, мениң чоң бовам мутивәлли хәлпәт билән тонушқан. Мутивәлли хәлпәт шәрқий түркистан җумһурийитидә дин ишлири бойичә министир болған. У савут ака үчүн билал назимниң ғәзәллирини қайта көчүрүп бәргән. 1991-Йили уйғуршунаслиқ институтиниң хәлқара уйғуршунаслиқ әнҗүманини өткүзгини һелиму есимдә. У вақитта мән униң тәшкилий комитетиниң катипи идим. Бизгә шу вақитта дәсләпки қетим чәтәллик алимлар кәлгән болуп, уларниң арисида а қ ш да оқуватқан қаһар барат, германийәдин вилгелим шарлипп шундақла ленинград вә москвадин кәлгән устазлиримму бар иди. Шу чағдики илмий муһит, алимлар билән болған учришишларни пат-патла әсләп туримән. Йәнә бир муһим нәрсә, шу вақитларда бизниң чоң кәсипдашлиримиз даим бизгә охшаш яшларға чоң ишәнч билдүрәтти, уйғуршунаслиқ пәни үчүн, уйғур хәлқи үчүн пайдилиқ иш қилиду дәп ишинәтти.»

Учришиш қатнашқучилиридин мәлум болушичә, илгирики уйғуршунаслиқ институтиниң көплигән яш мутәхәссислири болупму ғ. Сәдвақасоф вапатидин кейин, шундақла 1996-йили институт йепилғандин кейин, башқа саһәләргә йөткәлгән иди. Улар һазир илим, маарип, мәдәнийәт, ишләпчиқириш, тиҗарәт вә башқиму саһәләрдә әмгәк қилмақта. Учришишқа тонулған сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди, докторлар абләһәт камалоф, хәмит һәмрайеф, пән намзатлири руслан арзийеф, дилнур қасимова, һәдийәм әхмәтова қатарлиқ уйғур җамаәтчиликигә яхши тонулған алимлар, шундақла «инайәт» бирләшмисиниң рәиси һакимҗан арупоф, «туран дуняси» фондиниң мудири карлин мәхпироф вә башқилар қатнашти.

Филологийә пәнлириниң намзати һәдийәм әхмәтова өзиниң институт ечилған дәсләпки күнләрдин башлапла илмий паалийәткә киришкәнликини, аҗайип кәмтәр, хуш миҗәз, кичик пеил ғоҗәхмәт сәдвақасофниң һәр бир яшқа қилған алаһидә, атиларчә ғәмхорлуқи нәтиҗисидә, өзиниңму пән намзати дегән илмий дәриҗигә еришкәнликини әсләп, мундақ деди. «Уйғуршунаслиқ институтиниң ечилиши билән мән қатарлиқ нурғунлиған яшлиримиз илим-пән дунясиға ишик ачти. Уйғуршунаслиқ пәниниң барлиқ саһәлиридә үнүмлүк ишлар елип берилди. Тарих вә етнографийә, тил, әдәбият, сәнәт, иқтисадий, иҗтимаий мәсилиләр, җуғрапийә, тәбиәт-муһитини қоғдаш вә башқиму йөнилишләр алимлиримизниң диққәт нәзиридә болди. Онлиған җумһурийәтлик, хәлқара әнҗумәнләр уюштурулди. Әстә қаларлиқ тәҗрибә алмаштуруш учришишлириму пат-патла уюштурулуп туратти. Болупму уйғур аптоном районидин кәлгән қериндашлиримиз билән болған учришишлар бәк үнүмлүк болған иди вә есимиздә қалған иди. Мана бүгүн биз уйғуршунаслиқ институтида биллә ишлигән кәсипдашлар йиғилип, биз үчүн бәк муһим, қәдирлик илим дәргаһини әскә елип, муңдишип олтуримиз.»

Һ. Әхмәтова пурсәттин пайдилинип, барлиқ кәсипдашлирини шу илим дәргаһида алған билимини, тәҗрибисини давамлиқ уйғур хәлқиниң тәрәққиятиға сәрп қилишқа чақирди.

Сулайман дәмирәл университетиниң чоң оқутқучиси дилнур қасимованиң пикричә, мәзкур учришиш униң қатнашқучилири үчүн мәниви җәһәттин зор вәқә болған. Уйғуршунаслиқ институтиниң тарихи вә тәқдири, атақлиқ уйғур алимлириниң өмүр баяни даим яшларни қизиқтуруп кәлгән. У өзиниң алимә болуп йетилишидә дадиси, йәни атақлиқ шаир җамалидин қасимофниң асаслиқ рол ойниғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: «мән алий мәктәпни пүттүргәндә дадам рәһмити, башқа йәрләрдә ишлимәй, уйғуршунаслиқ институти ечилипту, шуниңға берип, хизмәт қилисиз, деди. У, қәйәрдә оқумаң, өзиңизниң хәлқигә хизмәт қилиң, дегән иди. Шуниң билән оттуз йил бопту. Шу вақиттики яш алимлар институтқа келип, мушу вақитқичә хәлқимизгә хизмәт қиливатимиз. Қәйәрдә болмисун, қәйәрдә йүрмәйли, институт йепилип кәтсиму, биз шу уйғур хәлқигә беғишланған тәтқиқатимизни йоқатмай, елип келиватимиз. Уйғуршунаслиқ пәни биз үчүн бир тәқдир болуп қалди. Хәлқимиз үчүн биз билимимизни ашуруп, шу хәлқимизниң ғемини йәймиз. Буни, бизниң илим-пәнни ачқан акилиримизниң бизгә қилған вәсийити дәп билимиз.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт