Өлүм җазаси берилгән уйғурларға аит учурларниң мәхпий тутулуватқанлиқи билдүрүлди

Мухбиримиз ирадә
2017-04-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
CCTV Хәвиридә берилгән, 5-июл вәқәсигә четишлиқ уйғурларни өлүм җазасиға һөкүм қилған көрүнүш. 2009-Йили 15-өктәбир.
CCTV Хәвиридә берилгән, 5-июл вәқәсигә четишлиқ уйғурларни өлүм җазасиға һөкүм қилған көрүнүш. 2009-Йили 15-өктәбир.
AFP

Бүгүн хәлқара кәчүрүм тәшкилати дунядики өлүм җазаси иҗра қилиниш әһвалиға аит йиллиқ доклатини елан қилди. Мәзкур тәшкилатниң қаришичә, хитай дуняда әң көп өлүм җазаси иҗра қилинидиған бир дөләт болуш билән бирликтә һәқиқий санниң зади немилики һелиһәм мүҗмәл. Болупму террорлуқ вә зәһәрлик чекимлик әткәсчилик делолириға четилип өлүмгә һөкүм қилинғанларға аит учурлар қаттиқ мәхпий тутулмақта.

11-Апрел күни хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2016-йили ичидә дунядики һәрқайси дөләтләрниң өлүм җазаси бериш вә иҗра қилиниш әһвали һәққидики доклатини елан қилди. Хитай, дуняда өлүм җазаси әң көп иҗра қилинидиған дөләт болуш сүпити билән биринчи орунда турған. Доклаттин қариғанда, 2016-йили ичидә хитайни һесабқа алмиғанда дуня миқяси бойичә җәмий 1032 кишигә өлүм җазаси иҗра қилинған. Әмма хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитайдики рәқәмниң дунядики омумий рәқәмдинму юқирилиқини билдүрмәктә.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң әскәртишичә, тәшкилат гәрчә бу рәқәмниң миңдин артуқлуқиға ишәнсиму, әмма улар хитайдики тор бәтлиридики барлиқ учур мәнбәлиригә тайинип туруп, өткән йили өлүм җазаси иҗра қилинған пәқәт 305 делоға аит учурнила тепип чиққан. Техиму диққәт қозғайдиғини бу 305 делониң 26 сила хитай сотиниң рәсмий архипидин орун алған. Улар йәнә, хитай сотлириниң рәсмий архиплирида, болупму террорлуқ вә зәһәрлик чекимлик әткәсчилик делолириға четилип өлүм җазасиға һөкүм қилинған яки иҗра қилинғанлар һәққидики санлиқ мәлуматларниң пәқәтла йоқлуқини байқиған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатида ейтилишичә, хитай сотлириниң рәсмий архиплиридин, болупму уйғур елидә иҗра қилинған өлүм җазалириға аит дело архип учурини тепиш интайин қейин икән. Улар хитай сотлириниң архиплирини тәкшүрүш җәрянида уйғур елидә «қаттиқ зәрбә бериш» һәрикити башланған 2012-йилидин 2014-йилиғичә болған арилиқта өлүм җазасиға һөкүм қилинғанлиқи рәсмийләштүрүлгән вә уйғурларға мунасивәтлик пәқәт 27 делони байқиған. Улар кейинки йилларда уйғур елидә қаттиқ зәрбә бериш һәрикити һәссиләп күчәйгәнниң әксичә 2015- вә 2016-йиллирида террорлуққа четилип өлүмгә һөкүм қилинғанларға аит һечқандақ бир делони тапалмиған. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң вашингтон ишханиси башлиқи ти кумар әпәнди бу һәқтә тохтилип, хитай һөкүмити өлүм җазалириға аит учурларни дөләт мәхпийәтлики дәп елан қилғанлиқи үчүн униңға еришишниң мумкин болмайватқанлиқини әскәртти.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң һесаблишичә, хитай сотлиридики өлүм җазалириға мунасивәтлик ашкара омумий дело 701 болуп, буниң ичидики 27 си уйғурларға мунасивәтлик. У омумий рәқәмниң 4 пирсәнтини игиләйдикән. Бүгүн вашингтондики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗески әпәнди бу һәқтә тохтилип, уйғурларниң хитайдики омумий нопусниң пәқәт 7.0 Қисминила игиләйдиғанлиқинила нәзәрдә тутқанда бу 4 пирсәнт дегән рәқәмниң диққәт тартишқа тегишликликини ейтти. Һенрий мундақ деди : «мәнчә хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң бу доклати интайин муһим. Хитайда өлүм җазалири интайин мәхпий тутулғачқа һәқиқий рәқәм ениқ болмисиму, әмма униң интайин юқирилиқи мәлум. Болупму хәлқара кәчүрүм тәшкилати уйғурларға аит тепип чиққан рәқәмләр мәнчә наһайити муһим. У кишини чөчүтиду. Йәни кәчүрүм тәшкилати өзлири тәтқиқ қилип тепип чиққан өлүм җазаси берилгән делоларниң 4 пирсәнтиниң уйғурларға мунасивәтлик икәнликини вә уйғурларниң хитай нопусиниң аран 7.0 Пирсәнтни игиләйдиғанлиқини алаһидә әскәрткән. Мәнчә бу бизгә хитай һөкүмитиниң уйғур елидики қаттиқ зәрбә бериш һәрикәтлирини қандақ иҗра қиливатқанлиқини наһайити яхши ипадиләп бериду. Хитай һөкүмити хәлқара қанунларға хилап бу һәрикитини дәрһал аяғлаштурушқа чақирилиши керәк».

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң вашингтондики ишханиси башлиқи ти кумар әпәнди бүгүн қилған сөзидә өлүм җазасиниң уйғур елидә иҗра қилиниш әһвали үстидә тохтилип, «хитайда иҗра қилиниватқан өлүм җазалири ичидә әлвәттә уйғурларму бар. Бизниң әндишимиз уйғурларниң миллий вә дини кимликлириниң пәрқлиқ болуши сәвәбидин өлүм җазасиниң асаслиқ нишаниға айлинип қелишидур» деди.

Мәзкур тәшкилатиниң асия ишлири директори николас бикулинму бүгүн тивиттер торида қилған сөзидә, уйғурларниң өлүм җазасиға һөкүм қилиниш нисбитиниң хитайдики нопусқа нисбәтән алаһидә юқири болушиниң өзлирини қаттиқ әндишигә салғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити өлүм җазасиға мунасивәтлик рәқәмләрни «дөләт мәхпийәтлики» дәп қариғанлиқи үчүн, хитайдики әмәлий рәқәмни билиш мумкин болмаслиқ билән биргә, хәлқара кәчүрүм тәшкилати юқирида өзлири игилигән учурларни әсли һәқиқий рәқәмниң наһайити аз бир қисми болуши мумкин дәп қаримақта. Николас бикулин доклатни елан қилиш мунасивити билән ахбаратқа бәргән баянатидиму буни әскәртип, «хитай хәлқарада лидерлиқ ролини елишқа тиришиватиду. Бирақ у өлүм җазаси иҗра қилишқа охшаш бир сәлбий ролда дуняға лидерлиқ қиливатиду» дегән. У йәнә «һечқандақ бир дөләт хитайдәк көп, хитайдәк мәхпий, хитайдәк тез сүрәттә өлүм җазаси иҗра қилмайду» дәп әскәрткән.

Һенрий шаҗески сөзидә хитайдики террорлуққа қарши туруш нами астида елип бериливатқан һәрикәтләрниң очуқ-ашкарилиқтин йирақ икәнлики вә буниң хәлқараниң бесими билән өзгәртилиши керәкликини әскәртти. У мундақ деди : «биз террорлуққа четилған нурғун делолардики очуқ-ашкарилиқ мәсилисидә хитайниң хәлқара қанунларға толиму ят һәрикәтләрни қилғанлиқини көрүп келиватимиз. Хитай һөкүмити һазир йеңи елан қиливатқан қанунлар арқилиқ кишиләрниң бу һәқтики учурларни тарқитишиниму қаттиқ чәклиди. Мәнчә хитай барғансери өлүм җазалири,болупму террорлуққа четилған дәвалардики учурларни йошурушни күчәйтиватиду. Шуңа хәлқара җәмийәт бу мәсилигә диққәт қилиши керәк. Болупму хитайдики террорлуқниң мәнисиниң интайин кәңликини нәзәрдә тутқанда, хитай һөкүмитиниң террорлуқни баһанә қилип туруп, уйғурларға қарита иҗра қиливатқан өлүм җазалири диққәт қозғиши керәк.»

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати өз доклатида вә с н н қатарлиқ ахбарат органлириға бәргән баянатида, хитай һөкүмитини дәрһал барлиқ өлүм җазасиға һөкүм қилинғанлар, өлүм җазаси берилип иҗра қилинғанлар вә шуниңдәк мунасивәтлик делоларға аит барлиқ учурларни ашкарилашни, сот мәһкимилириниң тор бәтлиридә рәсмий рәқәмләрни қоюшни вә өлүм җазаси иҗра қилинидиған түрләрни азайтишни тәләп қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт