Tự chủ đại học ở Việt Nam: Khó do tư duy và cơ chế

Thanh Trúc
2022.08.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Tự chủ đại học ở Việt Nam: Khó do tư duy và cơ chế Sinh viên Đại học Khoa học và Công nghệ ở Hà Nội trong lớp học hôm 2/3/2020
AFP

Tự chủ đại học vẫn đang là đề tài ‘loanh quanh’ ở Việt Nam dù như trong luật có qui định rõ ràng. Theo giới trí thức am hiểu thì con đường tự chủ đại học Việt Nam chưa có điểm đến vì còn bị nhiều ràng buộc.   

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) Việt Nam vào ngày 4/8 phối hợp cùng Ủy ban Văn hóa - Giáo dục của Quốc hội tổ chức hội nghị tự chủ đại học (ĐH) năm 2022 với sự hiện diện của Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam và 900 đại biểu.

Tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Kim Sơn cho rằng  tự chủ ĐH là một cơ chế mới, phức tạp nên quá trình triển khai thời gian qua vẫn bộc lộ nhiều vướng mắc, khó khăn và hạn chế.

Phát biểu tại hội nghị tự chủ đại học 2022, Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam nói rằng việc thực hiện tự chủ đại học là một chặng đường đổi mới rất dài và còn nhiều chông gai phía trước.

Ông tuyên bố: “Đây là quá trình cọ xát từ tư tưởng, nhận thức đến thống nhất hành động, được đưa vào các Nghị Quyết của Trung ương, văn bản qui phạm pháp luật, tiếp tục vừa làm vừa tổng kết, điều chỉnh, bổ sung, sửa đổi, thí điểm…”

Vẫn theo ông Vũ Đức Đam, tự chủ đại học như "con đường một chiều không quay lại được, là con đường rất dài, rất khó, có nhiều điều mới chưa lường trước được…”

Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn cho biết sau khi Chính phủ ban hành Nghị quyết số 77 về thí điểm đổi mới cơ chế hoạt động đối với cơ sở giáo dục ĐH công lập giai đoạn 2014-2017, hệ thống giáo dục ĐH đã có bước tiến dài, các nguồn lực được khơi thông, năng lực của cơ sở đào tạo được phát huy tối đa.

Tuy nhiên, theo PGS-TS Bùi Anh Tuấn, Trường ĐH Ngoại thương, vì chưa xây dựng được một lộ trình tự chủ ĐH rõ ràng nên thiếu những định hướng cụ thể để tiếp tục triển khai tự chủ ĐH sau giai đoạn thí điểm.

Ông nói có những xu hướng đối lập nhau trong quá trình tự chủ ĐH. Nhiều trường chưa đủ năng lực thực hiện tự chủ vì đã quen với cơ chế xin - cho, quen được cầm tay- chỉ việc, "sợ" làm sai.

Trước hết cần hiểu tự chủ đại học ở đây nằm trong khuôn khổ các đại học công lập mà thôi, là nhận định của nhà nghiên cứu Đông Nam Á và Việt Nam, tiến sĩ Hà Hoàng Hợp:

Các đại học ngoài công lập, tức là các đại học tư nhân, thì đương nhiên người ta phải tự chủ. Đại học tư nhân không thể dựa vào Chính phủ được, nhiều lắm chỉ đưa được vào chỗ là xin đất để xây trường thôi, còn về tài chính, chương trình giảng dạy, việc tuyển lựa giáo sư … đều phải tự lo hết.”

“Bây giờ đặt vấn đề tự chủ đại học đối với các đại học công lập là gì? Là tự lo phần lớn về mặt tài chính, tư lo phần lớn hay gần như tuyệt đối về mặt chuyên môn, trừ môn Chính Trị. Thế nhưng về mặt tài chính thì không thể lo toàn bộ được vì trường công lập được Chính phủ cấp tiền thông qua Bộ Giáo dục. Thế thì tự chủ về mặt chuyên môn là một, thứ hai về mặt nhân sự, thứ ba về mặt tài chính là không làm được.”

Một trong những trở ngại, khó khăn nhất của tự chủ đại học là khung nhân sự, TS. Hà Hoàng Hợp lý giải tiếp, vì tại Việt Nam sau 1975 các đại học công lập được coi như một tổ chức thuộc Chính phủ:  

“Quyền quyết định về nhân sự và các tổ chức trong đại học ấy phải do Bộ Nội vụ làm. Bộ Nội vụ và Bộ Giáo dục là cấp trên trực tiếp của đại học ấy. Nếu cho tự chủ tức là đại học ấy có quyền bổ nhiệm nhân sự nào đó mà trên không có quyền bác bỏ… thì đương nhiên là ở trên không công nhận, không cho phép”.

Đối với GSTS. Nguyễn Đăng Hưng, từ Đại học Vương quốc Bỉ sang Việt Nam trong chương trình giảng dạy và đào tạo Tiến sĩ, Thạc sĩ, bảo chưa có lộ trình để thực thi chính sách tự chủ đại học là đúng, nhưng chưa ra được một lộ trình là do tư duy, do cơ chế:  

“Đâu phải giới lãnh đạo đại học không biết là phải có! Chỉ vì lộ trình có hiệu quả thì phải thay đổi tư duy giáo dục sai lầm bấy lâu nay. Mặt khác, lộ trình đúng nghĩa sẽ đụng đến chính trị.”

000_Hkg10120660.jpg
Sinh viên dự lễ tốt nghiệp đại học ở Văn Miếu, Hà Nội hôm 18/11/2014. AFP

Trình bày quan điểm của ông với RFA qua điện thư, GS. Nguyễn Đăng Hưng viết:

Không có tự chủ đại học thì khó mà phát huy tự do học thuật. Một môi trường học tập lành mạnh là điều kiện cho đại học phát triển để sinh viên được hưởng lợi ích của sự hiểu biết. Không có tự chủ đại học thì tính khoa học đúng nghĩa cũng không có, những giá trị chân chính của một nền đại học nhằm khai phóng nhân sinh khó có thể xuất hiện.”

Các vị  lãnh đạo trong Chính phủ cũng như các trường đại học chừng như loanh quanh với quá nhiều chi tiết phức tạp chứ không dám đi thẳng vào cốt lõi vấn đề tự chủ đại học, được nói đến từ 2012. 

Đây là nhận xét của một blogger giấu tên, thính giả và độc giả của RFA:  

“Pháp luật Việt Nam nói chung và Luật Giáo dục Việt Nam nói riêng không có quy định về việc định nghĩa cụ thể khái niệm tự chủ ĐH là gì. Nhưng tại khoản I Điều 32 Luật Giáo dục Đại học năm 2012 thì tự chủ đại học là việc mà một trường đại học thực hiện hoạt động tự chủ trong các lĩnh vực tổ chức và nhân sự, tài chính và tài sản, đào tạo, khoa học và công nghệ, hợp tác quốc tế, bảo đảm chất lượng giáo dục đại học”.

 “Luật Giáo dục Đại học năm 2012 rất là hay, tự chủ nhiều thứ lắm, về chương trình học tập, về nhân sự, hành chính, quản lý, rồi quan trọng nữa là về tài chính…”

“Thực tế thì báo Nhà nước lại đưa tin Đại học Quốc Gia Hà Nội muốn có được tự chủ cao hơn, trong đấy đủ các thứ mong muốn. Điều này cho thấy chưa có gì đáng gọi là tự chủ đại học trong suốt 10 năm qua, từ khi có Luật Giáo Dục ĐH này”.  

Trích dẫn một đoạn trong một bài viết trên mạng hôm 15/8, blogger không tiết lộ danh tánh chia sẻ những chi tiết ông đọc được về tự chủ đại học: ‘Chính phủ có kế hoạch tiếp tục đề cử và bổ nhiệm hội đồng quản trị của mỗi trường đại học công lập, bất kể mức độ tự chủ được cấp cho một tổ chức. Vì vậy ‘Rất khó để tuyên bố và đảm bảo ‘quyền tự chủ hoàn toàn về thể chế’ trong bối cảnh như vậy. Thậm chí còn khó hơn để đảm bảo quyền tự chủ hoàn toàn về thể chế’, trong đó Chủ tịch và một số hoặc đa số thành viên Hội đồng là các quan chức cấp cao của Chính phủ”.

“Cái lớn nhất của tự chủ ĐH là tự chủ về học thuật, tư tưởng. Thứ hai là tự chủ về nhân sự, về tổ chức. Tất cả những cái đó không thấy các vị nói đến, chỉ loanh quanh về tài chính thôi. Kế đến là tuyển sinh và thi cử cũng đâu có được tự chủ.”

Ý kiến của ông Vũ Đức Đam, nói rằng ‘nhiều trường không thực hiện điều gọi là Chủ tịch Hội đồng Trường phải là Bí thư hay Đảng ủy’ nghe đã thấy buồn cười rồi, có  nghĩa người đứng đầu trường đại học đó là “người què”. Chỉ riêng chỗ đó đủ thấy con đường tự chủ đại học vẫn còn ở đâu đó”.

Đã là đại học công lập còn ghép hai từ tự chủ vào, rồi không tự quản trị được 100% tài chính, nhân sự thì sao gọi là tự chủ đại học cho được, là lời nhà nghiên cứu Hà Hoàng Hợp.

Phải dứt khoát coi đại học là cơ sở đào tạo con người có hiểu biết với các giá trị Chân, Thiện, Mỹ thay vì quan niệm dùng đại học làm phương tiện tuyên truyền chính trị của phe nhóm, là khẳng định của giáo Sư Nguyễn Đăng Hưng.

Thực hiện dân chủ cơ sở cho đại học, ông nhấn mạnh, thì hiệu trưởng trường phải được bầu lên thay vì được chỉ định. Việc chọn lựa giáo sư, giảng sư phải theo tiêu chuẩn quốc tế, tức là tôn trọng tầm vóc chuyên môn thực sự có tầm cỡ quốc tế.

Tất cả những điều này giúp các đại học công của Việt Nam phát huy và phát triển thực lực xứng tầm quốc tế, GS. Nguyễn Đăng Hưng kết luận. 

Nhận xét

Bạn có thể đưa ý kiến của mình vào khung phía dưới. Ý kiến của Bạn sẽ được xem xét trước khi đưa lên trang web, phù hợp với Nguyên tắc sử dụng của RFA. Ý kiến của Bạn sẽ không xuất hiện ngay lập tức. RFA không chịu trách nhiệm về nội dung các ý kiến. Hãy vui lòng tôn trọng các quan điểm khác biệt cũng như căn cứ vào các dữ kiện của vấn đề.