Vào đầu tháng Chín, Trung Quốc đã và Campuchia đã đạt thỏa thuận về khoản vay 1 tỷ USD cho dự án kênh đào Phù Nam Techo, công trình mà giới chuyên gia Việt Nam và quốc tế cảnh báo có thể cắt giảm 50 - 70% lượng nước ngọt về Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) vào mùa khô.
Thỏa thuận mới nhất này nằm trong gói tài trợ trị giá gần $1,2 tỉ USD đã được phía Trung Quốc cam kết từ tháng 4/2025, với phía đứng ra sắp xếp là Ngân hàng EximBank.
Nhà nước Campuchia đã cho khởi công kênh đào này từ tháng 8 năm 2024.
Ở thời điểm lúc đó, Bộ Ngoại Giao Việt Nam đã ít nhất 4 lần lên tiếng, yêu cầu phía Campuchia “cần phối hợp”, “chia sẻ thông tin” để có đủ cơ sở “đánh giá đầy đủ” tác động của dự án này đối với nguồn nước, tài nguyên, và hệ sinh thái của sông Mê Kông.
Trước quan ngại từ phía Việt Nam, Phó Thủ tướng Campuchia, ông Sun Chanthol, trả lời rằng nước này “không có nghĩa vụ tham vấn hoặc có thoả thuận cụ thể với các nước thành viên Ủy hội sông Mê Kông”, trong đó có Việt Nam.
Đồng thời, các quan chức cấp cao khác của vương quốc này cũng nói rằng “không có nghĩa vụ pháp lý phải đệ trình bất kỳ văn bản nào cho chính phủ Việt Nam”, hoặc cho rằng một số lời chỉ trích nhắm vào kênh đào Phù Nam Techo là “lố bịch” vì “dự án này là cột mốc lịch sử trong nỗ lực tăng cường khả năng tự lực của Campuchia”, nên “Campuchia hoàn toàn không cần phải nhượng bộ bất cứ điều gì cho Việt Nam, vì Việt Nam không phải là chủ sở hữu duy nhất của sông Mê Kông”.
Cho đến nay, Campuchia vẫn đang từ chối tham vấn về các tác động xuyên biên giới có khả năng xảy ra của dự án kênh đào với Việt Nam và các bên liên quan khác trong Ủy hội sông Mê Kông.
Không ít chuyên gia nhận định dự án kênh đào có độ dài 180km này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến lưu lượng nước của sông Mê Kông, dòng chảy đi qua 6 nước, bao gồm cả Việt Nam, nơi có vùng ĐBSCL, vựa gạo lớn nhất của cả nước, tiếp nhận phần lớn lượng nước, phù sa từ nguồn chảy này.
Theo GS.TS Lê Anh Tuấn từ Đại học Cần Thơ, dự án kênh đào Phù Nam Techo đang chảy qua một vùng có 1,6 triệu dân sinh sống, và sắp tới khu vực này còn gia tăng thêm nhờ mức đô thị hóa ở ở bên bờ kênh. “Nếu tính đầy đủ thêm lượng nước phục vụ sinh hoạt và công nghiệp, đô thị từ dự án này thì nước trên sông Tiền, sông Hậu về đến ĐBSCL có thể sẽ giảm khoảng 50%, và những năm khô hạn thì sự thiếu hụt nước sẽ trầm trọng hơn.”
“Thậm chí lượng nước có thể giảm tới 70%”, đây là ước tính của nghiên cứu sinh Tiến sĩ Nguyễn Thế Phương từ Đại học New South Wales, Úc.
Nghiên cứu của tác giả Cassandra Normandin cùng 16 cộng sự quốc tế khác cho thấy kết quả suốt giai đoạn 2000 - 2020, vùng ĐBSCL vốn đã và đang bị sụt giảm nguồn nước do sự phát triển của các đập thủy điện của thượng nguồn sông Mê Kông, nay với việc xuất hiện kênh đào Phù Nam Techo sẽ tiếp tục gia tăng yếu tố tiêu cực này trong tương lai, ảnh hưởng trực tiếp đến 1.300km2 vùng ngập lũ hạ lưu, gây nguy cơ ngập lụt bất thường tại một số vùng lân cận, nơi con sông này đi qua.
Tuy vậy so với trước đây, ở lần này, khi thông tin Trung Quốc hoàn tất khoản tài trợ cho dự án kênh đào Phù Nam Techo, Hà Nội lại chọn cách im lặng.
Truyền thông nhà nước cũng hạn chế đưa tin về sự kiện khoản tài trợ của Trung Quốc như trên.
Trước đó, vào hồi tháng Tám, phía Ngân hàng Eximbank của Trung Quốc cũng đã cam kết sẽ tài trợ 6,5 tỷ USD cho Việt Nam để làm tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, một dự án giao thông trọng điểm kết nối giao thông Việt Nam với Trung Quốc.
Chính phủ Việt Nam đang trong quá trình đàm phán với Trung Quốc về các điều khoản trong thỏa thuận vay nợ này.
Dưới sự hậu thuẫn từ Trung Quốc, dự án kênh đào Phù Nam Techo, có tổng mức vốn đầu tư 1,2 tỷ USD, kéo dài 180km, nối hệ thống sông Mê Kông - sông Hậu với vùng biển Kep của Campuchia, trên bờ Vịnh Thái Lan, cách khu vực Hà Tiên, tỉnh Kiên Giang của Việt Nam chỉ vài chục kilômét.
Trong nhiều phát biểu chính thức, giới chức nước này nói rằng “đây không phải là một hạ tầng thông thường, mà là biểu tượng của tinh thần đoàn kết dân tộc Khmer”, cũng như “nâng cao nền độc lập, chủ quyền và làm cho vùng Tây Nam thịnh vượng hơn”.
Campuchia đặt ra kế hoạch sẽ hoàn thành dự án trong năm 2027. Một số đoạn của dự án này được truyền thông Campuchia cho biết sẽ giúp tiết kiệm chi phí vận chuyển hàng hóa xuất-nhập khẩu bằng cách bỏ qua các tuyến đường hiện tại đi qua Việt Nam.