Từ giữa năm 2025 đến nay, theo khảo sát của RFA, trong chưa đầy 2 năm và trải qua 5 lần họp, Quốc hội đã và đang xem xét, thông qua khoảng 262 văn bản quy phạm pháp luật. Đây là những diễn biến chưa từng có tiền lệ.
Những thay đổi quan trọng về cách làm luật với quy mô lớn này diễn ra trong bối cảnh chuyển giao quyền lực của người đứng đầu Đảng Cộng sản: từ ông Nguyễn Phú Trọng sang ông Tô Lâm, người xuất thân, và có thâm niên gắn bó với bộ máy an ninh.
Trong năm 2025, tại Kỳ họp thứ 9 của Quốc hội khóa 15, đã thông qua 34 dự án luật, 34 nghị quyết.
Đây cũng là cột mốc đánh dấu, thể hiện rõ nét sự thay đổi trong tư duy xây dựng pháp luật ngay từ giai đoạn đầu nhiệm kỳ của nhà lãnh đạo mới.
Ông Tô Lâm khi bắt đầu nhiệm kỳ tổng bí thư đã nêu cao khẩu hiệu “kỷ nguyên vươn mình”, xem công tác làm luật phải là “đột phá của đột phá”.
Theo đó, ông đã chủ trương cho việc thay đổi Hiến pháp, Điều lệ Đảng, cùng với các chiến dịch sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy hành chính với quy mô lớn theo cách “vừa chạy, vừa xếp hàng”.
Những chủ trương, chỉ đạo của ông Tô Lâm đã gắn với chương trình nghị sự tại kỳ họp lần này.
Quốc hội khi đó đã thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung Hiến pháp, và hàng loạt dự luật quan trọng khác như Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025, Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 hay Luật Doanh nghiệp (sửa đổi) 2025, v.v.
Theo hai tác giả Hsin Hsien Wang và Shan Yun Shi, khi một quốc gia có sự tương đồng về ý thức hệ với Việt Nam như Trung Quốc thay đổi nhà lãnh đạo, tư duy cá nhân của người đứng đầu sẽ được thể chế hóa thành phương thức lập pháp của Quốc hội.
Củng cố hơn cho lập luận này, tác giả Paul Schuler trong phân tích đối với hơn 1.900 phát biểu ở các phiên điều trần Quốc hội diễn ra từ 2007 - 2013, chỉ ra rằng, Đảng Cộng Sản, dưới quyền của tổng bí thư, có khả năng định ra phạm vi trong các cuộc thảo luận chính sách, đồng thời định đoạt hoàn toàn đường hướng lập pháp của Quốc hội.
Tiến sĩ Bùi Hải Thiêm, nhà nghiên cứu chính sách công tại Việt Nam, cũng cho rằng sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản từ lâu đã trở thành nguyên tắc tổ chức cốt lõi trong hoạt động lập pháp.
Các khẩu hiệu như “Trung ương không chờ cấp tỉnh, cấp tỉnh không chờ cấp huyện, cấp huyện không chờ cơ sở” hay “không thể chậm trễ hơn được nữa” xuất hiện dày đặc trên báo chí nhà nước trong nhiệm kỳ của ông Tô Lâm, cho thấy bộ máy hành chính đang vận hành gấp rút và coi tốc độ là một yêu cầu chính trị cấp thiết.
Đến cuối năm 2025, trong vòng 40 ngày làm việc tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa 15 tiếp tục thông qua 51 luật, 39 nghị quyết được cho nhằm “đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, thể chế hóa chủ trương của Đảng, đáp ứng yêu cầu sắp xếp, tinh gọn bộ máy, vận hành chính quyền địa phương 2 cấp”.
Thế nhưng danh mục luật cuối cùng lại cho thấy chương trình lập pháp của Quốc hội vào lúc này không chỉ giới hạn ở việc sửa đổi các quy định về trình quyền hai cấp. Việc sửa đổi được tiến hành trên khắp các lĩnh vực.
Trong số 49 luật, khác với thông lệ trước đó, kỳ họp Quốc hội khi đó đã thông qua các luật này mà không tổ chức các phiên chất vấn cho công tác lập pháp.
Quá trình nghiên cứu, thẩm tra và biểu quyết các dự án luật cũng được đẩy nhanh tiến độ, đến nỗi ông Trần Thanh Mẫn, Chủ tịch Quốc hội, đã phải than dốc rằng “có phải Tề Thiên Đại Thánh đâu mà luật gửi trước, hôm sau thông qua”.
“Ít nhất cũng phải 3 ngày, 5 ngày gì đó. Chứ có phải Tề Thiên Đại Thánh đâu mà mới chiều nay gửi, ngày mai nghiên cứu bấm nút thì không thể nào làm được”, ông Mẫn nói.
Quy mô và cách làm luật kiểu này vẫn diễn ra trong năm 2026 với tư duy do ông Tô Lâm đề ra là “chuyển mạnh từ tư duy làm luật cho đủ sang tư duy làm luật để phát triển; từ pháp luật tốt trên giấy sang ”pháp luật tốt trong cuộc sống”.
Theo vị lãnh đạo họ Tô, “Quốc hội phải tập trung nâng cao hơn nữa năng lực thể chế hóa, cụ thể hóa nghị quyết của Đảng thành chính sách và pháp luật”.
Sau đợt bầu cử Quốc hội diễn ra vào tháng 3/2026, Quốc hội khóa 16 trong lần khai mạc kỳ họp đầu tiên đã thông qua 9 luật, 31 nghị quyết.
Không lâu sau đó, Quốc hội lại tổ chức phiên họp bất thường để thông qua thêm 15 luật, 6 nghị quyết.
Đến nay, kỳ họp thứ 2 của Quốc hội khóa 16, đang diễn ra từ ngày 17/10 - 21/11, dự kiến sẽ thông qua 43 dự án luật, nghị quyết và cho ý kiến đối với 4 dự án luật khác - được cho là khối lượng công việc lập pháp lớn nhất từ đầu nhiệm kỳ Quốc hội”.
“Vừa chạy vừa xếp hàng, tiền hô hậu tấu đó là tư duy quân sư, cảnh sát có thể thấy ở tất cả mọi nơi ở Việt Nam. Quốc hội không là ngoại lệ”, Tiến sĩ Nguyễn Quang A bình luận.
Ông là người có thâm niên quan sát tiến trình lập pháp Quốc hội và là thành viên trong nhóm 72 nhân sự từng kiến nghị Quốc hội sửa đổi Hiến pháp vào năm 2013.
Điểm đáng chú ý nhất là trong hầu hết các quy trình lập pháp của Quốc hội đều có sự xuất hiện của Bộ Công an.
Quyền tham gia lập pháp của Bộ Công an đã được gia tăng đáng kể dưới thời ông Tô Lâm.
Cơ quan này đồng thời vừa là bên soạn thảo, vừa thi hành các dự luật quan trọng, có tác động sâu rộng đến xã hội, như Luật An ninh mạng, Luật Thi hành án hình sự và Bộ luật Hình sự (sửa đổi), v.v.
Bên cạnh đó, đối với nhiều dự án luật, Quốc hội còn giao Bộ Công an chủ trì lấy ý kiến của nhân dân, các bộ, ngành và địa phương.
Quá trình này sau đó đã diễn ra rất nhanh, gọn và “ồ ạt”, thể hiện rõ dấu ấn của Tổng Bí thư Tô Lâm, người từng có nhiều năm công tác trong ngành công an và hiện giữ vai trò định hướng các chương trình lập pháp của Quốc hội.