Бәзи хәлқара теббий тәшкилатлар хитайниң адәм ички органлирини көчүрүш қурултийини байқут қилған

Мухбиримиз әркин
2014-11-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хәнзу дохтур ваң венйи хитайдики орган тиҗарити тоғрисида америкида доклат бәрмәктә.
Хәнзу дохтур ваң венйи хитайдики орган тиҗарити тоғрисида америкида доклат бәрмәктә.
AFP

Хитайниң йеқинда ечилған «җуңго адәм ички әзалирини көчүрүш мәмликәтлик қурултийи» дуня ички әза көчүрүш җәмийити, адәм ички әзалирини мәҗбури көчүрүшкә қарши хәлқара дохтурлар тәшкилати қатарлар органларниң байқут қилишиға учриған.

Қурултайниң ембаргоға учурушида хитайниң давамлиқ теббий әхлақ өлчимигә хилаплиқ қилғанлиқи, өлүмгә һөкүм қилинған мәһбусларниң болупму фалунгоңчилар вә уйғур сиясий мәһбуслириниң ички әзалирини мәҗбури көчүрүшни тохтатмиғанлиқи асаслиқ рол ойниған.

Мәҗбури ички әза көчүрүшкә қарши хәлқара дохтурлар тәшкилати баянат елан қилип, хәлқара тәшкилатларни 29‏-өктәбир хаңҗуда ечилған 3 күнлүк қурултайни байқут қилишқа чақирған иди. Мәзкур орган баянатида, бу қурултайниң ички әза көчүрүш мәсилисидики қаидә -түзүми тебабәтчилик кәспий вә униң ғайисигә пүтүнләй хилап, дәп тәкитлигән.

Хитайда өлүмгә мәһкум қилинған мәһбуслар вә виҗдан мәһбуслириниң ички әзалирини мәҗбури еливелип көчүрүш ички әза көчүрүшниң нормал йолиға айлинип қалғанлиқини әскәртип, бу виҗдан мәһбуслириниң ичидә христианлар, уйғурлар, тибәтләр, фалунгоңчилар барлиқини вә бу усул 15 йилдин артуқ вақиттин буян давам қилип келиватқанлиқини тәкитлигән.

Мәзкур орган баянатида йәнә, «хитайниң ички әза көчүрүш мәшғулатини өзгәртиш үчүн күрәш қилиш нөвәттә йәнила җиддий һәм зөрүр мәсилә. Биз кәспий теббий хадим болуш сүпитидә омуми йүзлүк ләнәткә мәһкум бу қанунсиз ички орган тәминләш мәшғулатиға дәрһал хатимә беришкә күч чиқириш, мәһбусларниң ички әзасини көчүрүш қилмиши пүтүнләй тохтиғанға қәдәр хитайниң ички әза көчүрүш паалийитини қоллимаслиқ бизниң әхлақий бурчимиз» дегән.

Канадалиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси, қәтлиам» намлиқ китабниң аптори етан гутман, хитайда сиясий мәһбусларниң ички әзалирини мәҗбури елип көчүрүш мәшғулати әң бурун уйғур елидә башланғанлиқини билдүриду. Униң көрситишичә, уйғур сиясий, диний мәһбуслириниң ички әзалирини елиш 1997‏-йили 5‏-феврал «ғулҗа вәқәси» дә юқири пәллигә чиққан.

У, америка дөләт мәҗлисиниң бир кишилик һоқуқ комитети чақирған бир қетимлиқ гуваһлиқ бериш йиғинида үрүмчи төмүрйол дохтурханисиниң сабиқ дохтури әнвәр тохтиниң гуваһлиқ сөзини нәқил кәлтүрүп: бу хил өлүм җазаси сиясий мәһбусларға омуми йүзлүк ишлитилгән. Өлүмгә мәһкум қилинғанларниң чечи нормалда чүшүрүветилсиму, лекин уларниң чечи сақлап қелинатти. Бирақ әнвәрдә дохтурларниң 1997‏-йили йүз бәргән ғулҗа вәқәсигә қәдәр сиясий, диний мәһбусларниң ички әзалирини елип көчүргәнликигә даир ишәнчлик дәлил бар, дегән.

Хитайниң мәһбуслар ички әзасини мәҗбури көчүрүш мәсилиси йеқинқи йиллардин буян хәлқара җәмийәтниң диққитини җәлп қилишқа башлиди. явропа иттипақи 2013‏-йили қарар чиқирип, хитайдин мәһбусларниң ички әзасини еливелишқа хатимә беришни тәләп қилған.

Америка авам палатаси ташқи ишлар комитети бу йил 8‏-айда мақуллиған 218 ‏-номурлуқ қарарида, фалунгоңчиларниң, виҗдан мәһбуслириниң вә башқа диний һәм етник аз санлиқ милләт мәһбуслириниң ички әзалирини елип көчүрүшни тохтитишқа чақирған.

21‏‏-Өктәбир, канада парламентиниң бир кишилик һоқуқ комитети мәзкур мәсилә һәққидә гуваһлиқ бериш йиғини чақирған. Йиғинда канада парламенти кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси скот реид, хитайниң ички әза үчүн сиясий вә виҗдан мәһбуслирини өлтүрүватқанлиқини агаһландуруп, «һечким мәсилиниң характери вә көлимидин җиддий рәвиштә гуман қилмайду. Буниңда 'инкар қилиниш еһтималлиқи' қалмиди» дегән.

Бу қетимқи гуваһлиқ бериш йиғинида етан гутман, дәймон ното қатарлиқ паалийәтчи, мутәхәссисләр гуваһлиқ бәргән болуп, етан гутман, йеқинқи 20 йилдин бери хитайда тебабәтчилик әхлақий қаттиқ начарлашқанлиқини агаһландуриду.

У, канада ахбаратиға қилған сөзидә хитай өлүмгә буйруған мәһбусларни дохтурлар өлтүридиғанлиқини тәкитләп: биз хитайда өткән 20 йилдин буян тебабәтчилик әхлақий қаттиқ начарлашқанлиқини көрдуқ. Хитайда өлүм җазаси изчил юқири нисбәтни игиләп кәлди. Хитайда кишилик һоқуқ мәсилиси барлиқини биз һәммимиз билимиз. Бу йеңилиқ әмәс. Лекин өткән 10-15 йилда нурғун мәхпий өлүм җазалириниң елип берилғанлиқи бир йеңилиқ. Өлүмгә мәһкум қилинғанлар бу диний, сиясий мәһбусларни һәтта хитайниң мүҗмәл қануни бойичиму өлүмгә мәһкум қилиш кәтмәйтти. Лекин өлүмгә мәһкум қилинди. Бирақ уларни өлүмгә дохтурлар мәһкум қилди, дегән.

Нөвәттә, хитайниң сиясий мәһбуслар ички әзалирини мәҗбури көчүрүш мәшғулати хәлқара мәсилигә айланған болса, буниңда һазир әнглийәдә турушлуқ уйғур паалийәтчи, үрүмчи төмүрйол дохтурханисиниң сабиқ дохтури әнвәр тохтиниң роли зор. У бу мәсилини дуняға ашкарилиған асаслиқ гуваһчиларниң бири.

У, сиясий мәһбусларниң ички әзасини мәҗбури елип көчүрүш кейин уйғурлардин фалунгоңчиларға өткәнликини билдүрүп, буниңда ички әзаға еһтияҗниң көплүки, фалунгоңчиларниң санини җиқлиқи вә тамака, һарақ ичмәйдиғанлиқи муһим рол ойниғанлиқини билдүрди.

Әнвәр тохти мундақ деди: бу бәл балдур башланған, бу 1988-90-йиллиридин башланған нәрсә. Шу чағда бизниң вәтәндә шундақ параңлар болатти. Паланчиниң балиси йитип кетип нәччә ядин кейин тепилиптикән, бир бөрикини оғрилап кетипту, дегән гәпләр болатти. Улар бу иш бир аз йолиға киргәндин кейин уни дуняға сетишқа башлиди. Дуняда буниңға еһтияҗ бәк күчлүк болғачқа фалунгоңчиларға өтти. Фалунгоңчиларға өтүп кетишниң йәнә бир сәвәби, бизниң уйғурлар унчә-мунчә чекип қойиду, ичип қойиду. Чекип-ичкәнләрниң җигириниң сүпити унчилик яхши болмайду. Мушу икки сәвәб билән улар фалунгоңчиларни асас қилидиған болди. Чүнки, фалунгоңчиларниң сани көп, бир. Иккинчиси, улар тамака чәкмәйду, һарақ ичмәйду.

Дуня ички әза көчүрүш җәмийити болса хитай ички әза көчүрүш қурултийиниң 2013‏-йили 11‏-айдики хаңҗу йиғинида бәргән вәдисини иҗра қилмиғанлиқини илгири сүрүп, бу қетимқи хаңҗу қурултийини байқут қилған. Хитайниң өткән йилқи хаңҗу қурултайға дуня ички ички әза көчүрүш җәмийитиниң рәиси франшис делмоника қатнишип, хитай тәрәп билән «хаңҗу хитабнамиси» ни имзалиған.

Лекин әнвәр тохтиниң қаришичә, хитайда ички әза көчүрүш тиҗарити тәптиш, сот, дохтурхана, әдлийә вә һәрбийләр арилашқан зор торсиман тиҗарәт. Шуңа, униң униң дәрһал тохтитилиши интайин мүшкүл бир мәсилә.

У мундақ деди: бу рәсмий тор шәклидә пүтүн хитайға тарқилип кәтти. Буниңға мәсул болған әң юқири башлиқи җав йоңкаң. Униңдин өтүп кәтсә җяң земинға тутишиду. Бу наһайити чоң тиҗарәткә айлинип кәтти. Әмди келип буни тохтитиш буларға тәс келиватиду. Чүнки бу тиҗарәтниң пайдиси наһайити юқири болғачқа, очуқ-ашкара қиливатқанни тохтатсиму, йошурун қилидиғанлар тохтимайду. Йәнә бир сәвәб ши җинпиң билән җяң земин петишалмайду. Шуңа җяң земин қолидин келидиған тосқунлуқларни қиливатиду. Мушу икки сәвәбтин улар 6‏-айда буни тохтитимиз, дегән вәдисидә туралмиғини шу.

Хитай тәрәп «хаңҗу хитабнамиси» да бу йил 7‏-айдин бурун хитайда мәһбусларниң ички әзасини мәҗбури көчүрүшкә хатимә беридиғанлиқини вәдә қилған. Бирақ хитай бу вәдисини әмәлгә ашурмиған. Чәтәлдики ахбаратлар, дуня ички әза көчүрүш җәмийити хитайниң бу йиллиқ қурултайға қатнашмиғанлиқини хитайниң вәдисидә турмиғанлиқиға бағлаш чүшәндүрмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт