Tranh chấp giá điện giữa các trung tâm dữ liệu của Viettel, CMC, và ngành điện đang trở thành một phép thử đáng chú ý đối với cách vận hành của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đặc biệt hơn nó được đặt trong bối cảnh mà Việt Nam đang “vươn mình” để trở thành một quốc gia công nghệ số với hàng loạt các Nghị quyết TW Đảng được ban hành để thúc đẩy quá trình này.
Đây không đơn thuần là cuộc tranh luận về việc một trung tâm dữ liệu sử dụng một kilowatt giờ điện nên được tính theo biểu giá sản xuất hay kinh doanh.
Đằng sau nó là xung đột giữa định hướng phát triển hạ tầng số quốc gia, tính nhất quán của chính sách và quyền lực thực tế của bên độc quyền tự nhiên trong phân phối điện.
Đội chi phí 50% vì thông tư và công văn không nhất quán
Tháng 2/2026, Viettel IDC, CMC, FPT Telecom và VNPT Telecom đồng loạt gửi văn bản kiến nghị lên Bộ Công Thương, đề nghị sửa đổi Khoản 19 Điều 11 Thông tư 60 ban hành ngày 2/12/2025. Quy định này buộc các trung tâm dữ liệu phải chịu mức giá điện kinh doanh thay vì giá điện sản xuất.
Đến ngày 4/4/2026, Bộ Tư pháp vào cuộc khi có văn bản yêu cầu Bộ Công Thương làm rõ phương án giải quyết kiến nghị của Viettel và các doanh nghiệp viễn thông khác.
Đáp lại, ngày 24/4/2026, Bộ Công Thương ra Công văn 2818 cho phép áp dụng mức giá điện sản xuất đối với các trung tâm dữ liệu.
Tuy nhiên, nút thắt vẫn chưa được tháo gỡ.
Đến tháng 9/2026, theo báo Vietnamnet đưa tin, Viettel và CMC tiếp tục khiếu nại việc EVN TP.HCM vẫn tiếp tục áp giá điện kinh doanh cho hạ tầng của họ, trong khi các địa phương khác đã được áp dụng giá sản xuất.
Mức chênh lệch này khiến chi phí năng lượng của doanh nghiệp tăng vọt tới 50% - một gánh nặng tài chính khổng lồ đối với các trung tâm dữ liệu, vốn vận hành liên tục 24/7 và có mức tiêu thụ điện năng cực lớn, từ chia sẻ của một số chuyên gia do báo Vietnamnet trích dẫn.
Sự khác biệt trong thực thi ấy làm lộ ra một điểm yếu của Thông tư 60.
Chính Bộ Công Thương từng giải thích rằng trung tâm dữ liệu phục vụ nội bộ sẽ áp giá theo mục đích ghi trong hợp đồng; nếu vừa phục vụ nội bộ vừa cung cấp dịch vụ cho bên thứ ba thì giá điện được tính theo tỷ lệ điện năng sử dụng cho từng mục đích do hai bên thỏa thuận. Văn bản trả lời công khai của Bộ cho thấy ranh giới giữa “sản xuất” và “kinh doanh” vẫn không hoàn toàn tự động, mà phụ thuộc vào đánh giá thực tế và thỏa thuận.
Điểm nghẽn cốt lõi nằm ở ranh giới mờ nhạt giữa hoạt động “sản xuất” và “kinh doanh” dữ liệu - điều mà chính Bộ Công Thương cũng đã thừa nhận tính chất chưa rõ ràng trên Cổng thông tin minh bạch về hoạt động kinh doanh xăng dầu và điện lực của Bộ.
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và khoảng trống chỉ đạo
Thực trạng trên tạo ra một sự nghịch lý khi đặt cạnh các định hướng chiến lược cấp cao.
Để bắt kịp xu hướng chuyển đổi số trong kỷ nguyên vươn mình, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 55 về Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia và Nghị quyết 57 về thúc đẩy tăng trưởng số, đổi mới sáng tạo, trong đó khẳng định rõ chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với các doanh nghiệp công nghệ trong hoạt động sản xuất và nghiên cứu đầu tư trung tâm dữ liệu, đồng thời coi dữ liệu là nguồn tư liệu sản xuất quan trọng.
Nếu một hạ tầng được ưu tiên về mặt chiến lược nhưng chịu rủi ro bị cắt điện vì bất đồng về cách phân loại giá, khoảng cách giữa chủ trương và thực thi là không thể phủ nhận.
Nhìn từ cấu trúc quyền lực, Bộ Chính trị là cơ quan trung ương của Đảng đóng vai trò đưa ra định hướng điều tiết giá cả trong những trường hợp phát sinh bất cập về cơ chế.
Tuy nhiên, tính đến nay, theo ghi nhận của phóng viên RFA, một cơ chế tháo gỡ dứt điểm và nhất quán cho bài toán giá điện cho trung tâm dữ liệu từ Bộ Chính trị vẫn chưa xuất hiện, khiến doanh nghiệp rơi vào thế bị động.
Tại phiên họp Ban Chỉ đạo Trung ương ngày 22/6/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: “Ban Chỉ đạo là thiết chế chỉ đạo chiến lược, có đủ thẩm quyền điều phối, đôn đốc, kiểm tra, giám sát để xử lý những vấn đề lớn, khó, liên ngành, liên lĩnh vực và các điểm nghẽn thể chế đang cản trở phát triển...”
Đặc biệt, Tổng Bí thư nhấn mạnh nguyên tắc: kinh tế nhà nước không độc quyền và phải tuân thủ nghiêm ngặt kỷ luật thị trường, tài chính.
Ấy vậy mà, khi một tập đoàn nhà nước giữ vị thế cung cấp điện duy nhất như EVN đồng thời là đơn vị duy nhất diễn giải quy định áp giá, kỷ luật thị trường rõ ràng đang bị thách thức, một chuyên gia kinh tế nghiên cứu về chính sách công tại TP.HCM chia sẻ cùng RFA.
Theo quy định của Bộ Tư pháp, khi các quy chế phân loại chưa đầy đủ, cơ quan quản lý cần ban hành văn bản quy phạm pháp luật để hướng dẫn mức giá tạm thời, đảm bảo hài hòa lợi ích.
Việc đơn phương truy thu chênh lệch hay đe dọa cắt điện cho thấy cách vận hành độc quyền, mang tính hành chính đơn phương của đơn vị phân phối điện lực, chuyên gia chia sẻ.
Theo quan sát mới nhất ngày 21/9, Bộ Khoa học Công nghệ đã lần thứ 3 gửi văn bản yêu cầu Bộ Công thương can thiệp vào cuộc xác minh việc EVN TPHCM đe doạ cắt điện hai trung tâm dữ liệu Viettel và CMC.
Trước đó, trong phát biểu tại lễ kỷ niệm 79 năm Quốc khánh năm 2024, Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhấn mạnh: “Kiên định xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đồng thời không ngừng đổi mới để bắt kịp xu hướng phát triển của thế giới... Thể chế phải đi trước một bước để khai thông nguồn lực, tháo gỡ điểm nghẽn, tạo hành lang pháp lý thuận lợi nhất cho doanh nghiệp công nghệ phát triển và lãnh đạo.”
Indonesia - độc quyền điện trong nền kinh tế thị trường hỗn hợp
Nhìn sang các quốc gia Đông Nam Á có mô hình quản lý năng lượng tương đồng, bài học từ Indonesia mang lại nhiều giá trị tham khảo.
Tại Indonesia, tập đoàn điện lực thuộc sở hữu nhà nước cũng nắm giữ vị thế phân phối độc quyền.
Tuy nhiên, trả lời phỏng vấn phóng viên RFA, một nguồn tin giấu tên thuộc bộ phận quản lý chính sách doanh nghiệp nhà nước tại Quốc hội Indonesia chia sẻ rằng chính phủ nước này đã triển khai hàng loạt ưu đãi thuế (tax incentives) để trợ giá điện trực tiếp cho các trung tâm dữ liệu.
Vị này cho biết thêm, trong quá trình chờ sửa đổi hoàn thiện luật chung trên toàn quốc, Indonesia đã linh hoạt áp dụng mô hình Đặc khu kinh tế (SEZ) tại Batam. Tại đây, chính quyền ban hành các quyết định hành chính cấp bộ để áp dụng cơ chế giá điện đặc thù và ưu đãi tạm thời, giúp giảm chi phí cho doanh nghiệp hạ tầng số.
Theo nguồn của World Bank mô tả mô hình này như một ví dụ về biểu giá điện cấp vùng. Batam cũng đang ký các hợp đồng điện công suất lớn cho data center để thúc đẩy đầu tư số. Điều đáng học không chỉ là ưu đãi, mà là khả năng tạo một cơ chế riêng, dự báo được và phù hợp với mục tiêu phát triển.
Dù vận hành theo định hướng kinh tế xã hội 100%, Indonesia vẫn tạo ra được khoảng không gian thể chế linh hoạt để nâng cao sức cạnh tranh công nghệ và sự can thiệp từ nhà nước trong hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ là một bước tiến cho quốc gia được xem là chính phủ kiểm soát chặt chẽ mọi hoạt động kinh tế tư nhân.
Nhìn lại bối cảnh phát triển hạ tầng dữ liệu Việt Nam
Bối cảnh càng đáng suy nghĩ khi nhìn lại quá trình phát triển trung tâm dữ liệu tại Việt Nam.
Giai đoạn 2020-2022, đại dịch COVID-19 thúc đẩy mạnh nhu cầu làm việc từ xa, lưu trữ đám mây và dịch vụ trực tuyến.
Luật Viễn thông 2023 sau đó mới định danh rõ trung tâm dữ liệu trong hệ thống pháp luật. Nhưng cơ chế giá điện vẫn kế thừa cách phân loại của giai đoạn trước, tức Quyết định số 14/2014/QĐ-BCT khi trung tâm dữ liệu thương mại quy mô lớn chưa trở thành hạ tầng thiết yếu của kinh tế số.
Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg về cơ cấu biểu giá ban hành ngày 29/9/2025 và Thông tư 60/2025/TT-BCT ban hành ngày 2/12/2025 đã cố tạo khung mới, nhưng lại chưa giải quyết dứt điểm câu hỏi căn bản về bản chất sử dụng điện.
Vấn đề cần được xử lý không phải bằng truy thu hoặc đe dọa ngừng cấp điện trong khi hướng dẫn còn bị áp dụng khác nhau.
Cần một quy định có hiệu lực pháp lý cao hơn, xác định rõ phần điện vận hành hạ tầng kỹ thuật của trung tâm dữ liệu, phần điện cho hoạt động văn phòng - thương mại, phương pháp đo đếm và cơ chế giải quyết tranh chấp độc lập, một luật sư tại Hà Nội cho hay.
Một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chỉ thuyết phục khi doanh nghiệp có thể dự báo chi phí, khi độc quyền tự nhiên bị ràng buộc bởi minh bạch và khi các định hướng phát triển công nghệ được chuyển hóa thành chính sách vận hành nhất quán.
Cũng trong văn bản trình Bộ Công thương hồi tháng 2/2026, Viettel và các công ty viễn thông tại Việt Nam đã lên án việc EVN áp giá điện kinh doanh là một bước đi ngược lại với định hướng của Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị.