ཨོར་ཝིལ་ཤེལ་ལགས་ཀྱིས་རྒྱའི་བཙོན་ཁང་དང་ངལ་རྩོལ་སྒྱུུར་བཀོལ་རྭ་བའི་ནང་གི་གནས་སྟངས་རྣམས་འཛམ་གླིང་ཀུན་ལ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༡ ལ་ངོ་སྤྲོད་གནང་ཡོད་ལ། ཁོང་གིས་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་དེ་དག་ཉེ་ཆར་ཕྱག་དེབ་ཀྱི་གཟུགས་སུ་བཏོན་ཡོད། དེའི་ནང་རྒྱའི་བཙོན་ཁང་ནང་བསྐྱོད་པའི་དངོས་མྱོང་གི་ལོ་རྒྱུས་བཏོན་ཡོད་པ་ནི་རྒྱ་རིགས་ཧེ་རི་ཝུ་ (Harry Wu) ཡིས་ཞིབ་འཇུག་གི་བརྒྱུད་རིམ་ལ་གཞི་འཛིན་པ་ཞིག་དང་། ཟིན་ཐོ་འདི་ནི་རྒྱ་ནག་ནས་ཐོབ་དཀའ་བའི་དཀོན་པའི་རང་བཞིན་ཞིག་ཆགས་ཡོད་པ་རེད།
དེ་ཡང་ Inside China’s Secret Prisons རྒྱ་ནག་གི་གསང་བའི་བཙོན་ཁང་ནང་གི་གནས་སྟངས་ཞེས་པའི་ཕྱག་དེབ་དེ་ནི། ཞིབ་འཇུག་བྱས་ནས་ལོ་ངོ་ ༣༥ རྗེས་སུ་བཏོན་པ་དང་། དེ་ཡང་གཙོ་བོ་ཨོར་ཝིལ་ཤེལ་(Orville Schell) གྱི་སྡོད་གཅིག་ནང་མིའི་གཉེན་སྤུན་དང་བུ་ཕྲུག་བཅས་པ་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཡོད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ནང་མིར་དཀའ་ངལ་འཕྲད་པར་འཇིགས་སྣང་བྱུང་སྟེ་ད་བར་དེབ་པར་སྐྲུན་བྱེད་མ་ཐུབ་པར་ལུས་པ་ཞིག་རེད་འདུག
རྒྱའི་བཙོན་ཁང་ནང་གི་གནས་སྟངས་ལ་ཞིབ་འཇུག་གི་ལས་དོན་འདི་ཐོག་མར་ CBS བརྙན་འཕྲིན་གྱིས་གྲོས་འགོ་བཏོན་པའི་ལས་འཆར་ཞིག་རེད་འདུག། གསང་བའི་ཞིབ་འཇུག་གི་བརྒྱུད་རིམ་འདིའི་ནང་ལོ་ངོ་ ༡༩ རིང་རྒྱའི་བཙོན་དུ་ཚུད་མྱོང་ཡོད་མཁན་ཧེ་རི་ཝུ་ (Harry Wu) ཡིས་རྒྱ་ནག་ནང་ནས་ཅ་དངོས་ཉོ་བའི་མིང་ཐོག་ནས་རྒྱའི་བཙོན་ཁང་ཁག་ཏུ་བསྐྱོད་དེ་གསང་བའི་སྒོ་ནས་གནས་སྟངས་རྒྱུས་ལོན་དང་པར་ལེན་བྱས་ཡོད་པ་རྩོམ་པ་པོས་གསུངས་བྱུང་།
བཙོན་ཁང་ནང་གསང་བའི་པར་ལེན།
ཨོར་ཝིལ་ཤེལ་གྱི་ཧེ་རི་ཝུ་ཡིས། པར་ཆས་ཤིག་ཁུག་མའི་ནང་སྦས་ཏེ། པར་ཆས་ཀྱི་མིག་བུ་དེ་ཁུག་མའི་སྒོ་ཁུང་ཁ་ཤས་ནས་ཕྱིར་བཏོན་ནས་གསང་བའི་ཐོག་ནས་པར་ལེན་བྱས་ཡོད། དེ་ནས་ང་ཚོས་གནས་ཚུལ་ཕྱོགས་སྒྲིག་དང་། ལས་རིམ་དེ་ཡོངས་ཁྱབ་པར་སྐྲུན་བྱས་པའི་རྗེས་ཨ་རིའི་ཝ་ཤིང་ཊོན་ནང་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་སོང་། སྐབས་དེར་རྒྱ་ནག་ནང་ངལ་རྩོལ་བཙན་བསྐུལ་དང་། འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ལ་འགོག་གནོན་བྱས་པའི་དཀའ་ངལ་མང་པོ་ཡོད་སྐོར་གླེང་པའི་དུས་སྐབས་ཤིག་རེད་བཅས་འདི་ག་ཨེ་ཤི་ཡ་རང་དབང་རླུང་འཕྲིན་ཁང་ལ་དམིགས་གསམ་བཅའ་འདྲིའི་ལས་རིམ་ཐོག་ངོ་སྤྲོད་གནང་བྱུང་།
ཞིབ་འཇུག་གི་ལས་དོན་དེ་ཤེལ་གྱིས་The New Yorker ཞེས་པའི་དུས་དེབ་ཀྱི་ཆེད་དུ་རྩོམ་བྲིས་བྱས་ཀྱང་རྩོམ་ཡིག་དེ་འདོན་རྒྱུ་མིན་པའི་ཐག་གཅོད་བྱས་འདུག་ལ་དེའི་རྒྱུ་མཚན་སྐོར་ཁོང་གི་གསུངས་དོན་ལ་ “ང་ཞེད་སྣང་སྐྱེས་བྱུང་། ངའི་ཟ་ཟླ་རྒྱ་རིགས་རེད། ཁོ་མོའི་ནང་མི་པེ་ཅིན་དུ་སྡོད་ཀྱི་ཡོད། ད་དུང་ངའི་མི་ཚེ་ཡོངས་རྫོགས་རྒྱ་ནག་དང་སྐབས་རེ་ཕྱི་ཕྱོགས་སུ་བསྐྱེལ་ཡོད་པས་གནོད་འཚེ་བྱུང་རྒྱུའི་ཉེན་མཐོང་བྱུང་། དེ་དུས་ང་ལ་རྒྱ་སྐད་གཤོད་ཐུབ་མཁན་གྱི་ཕྲུ་གུ་ཡང་ཡོད་ལ་ཁོང་ཚོར་རྒྱ་ནག་ནང་དུ་གྲོགས་པོ་ཡང་ཡོད་པས། ཞིབ་འཇུག་གྲུབ་དོན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་ཡོངས་སུ་ངས་སྒམ་ཞིག་གི་ནང་དུ་བཅུག་སྟེ་བཞག་པ་ཡིན།”
ཤེལ་ལགས་ཀྱིས་གཟའ་ཟླ་འདས་གྲོངས་སུ་གྱུར་རྗེས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༡ ལོར་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པའི་བཙོན་ཁང་ལམ་ལུགས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་དེ་དང་ད་ལྟ་ཤིན་ཅང་ནང་དུ་ཡུ་གུར་མི་རིགས་མང་པོར་འཕྲུལ་རིག་རྒྱ་སྐྱེད་ཀྱི་ཐོག་ནས་བཀག་ཉར་དང་དོ་དམ་བྱེད་པའི་དབར་ལ་འབྲེལ་བ་ཞིག་ཡོད་པ་མཐོང་སྟེ་ཉེ་ཆར་དཔེ་དེབ་འདི་པར་སྐྲུན་བྱེད་པ་ཞིག་རེད་འདུག། དེབ་དེའི་ནང་བཙན་ཤེད་ཀྱི་ངལ་རྩོལ་དང་མི་མང་ལ་གཞུང་གིས་སོ་ལྟ་བྱེད་ཚུལ། དེ་བཞིན་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་སློབ་གསོ་སྤྲོད་ཕྱོགས་རྣམས་གཙོ་བཟུང་བྱས་ཏེ་བཀོད་འདུག།
ལྟ་སྲུང་ཆེད་ཡར་ཐོན་འཕྲུལ་ཆས་བེད་སྤྱོད།
ཁོང་གིས་གནད་དོན་འདི་ཚོ་དོ་སྣང་ཆེན་པོ་བྱེད་གཞིར་མཐོང་ཡོད་པ་དང་འདི་ནི་དེང་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ཆབ་སྲིད་བཙོན་པ་བཀག་ཉར་དང་། བཙན་ཤེད་ཀྱི་ལས་རྩོལ་བྱེད་བཅུག་པའི་གནས་ཚུལ་གསར་ཤོས་ཤིག་ཆགས་ཡོད་པ་མ་ཟད་བཙོན་ཁང་འདི་དག་གི་ནང་དེང་རབས་ཡར་ཐོན་གྱི་འཕྲུལ་ཆས་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཏེ་ལྟ་སྲུང་ནན་པོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་དང་། དེ་བཞིན་ཆབ་སྲིད་སློབ་གསོའི་བརྒྱུད་ནས་བསམ་བློར་བསྒྱུར་བཅོས་བྱེད་པའི་ལས་རིམ་སྔོན་ཐོན་ཞིག་ཀྱང་ཆགས་ཡོད་པ་འགྲེལ་བརྗོད་གནང་སོང་།
བོད་ནང་ལྟ་སྲུང་གི་ཚོད་ལྟ།
རྒྱ་ནག་གིས་ཤིན་ཅང་ནང་འཛིན་པའི་འགོག་གནོན་གྱི་སྲིད་བྱུས་འདི་དག་བོད་ནང་དུ་ལོ་བཅུ་ཕྲག་མང་པོའི་གོང་ལ་ཚོད་ལྟ་བྱས་ཟིན་པ་ཞིག་ཆགས་ཡོད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༠ ནང་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ཞིབ་བཤེར་གནང་མཁན་ཚོས་ལྷ་སའི་གྲ་བཞི་བཙོན་ཁང་དང་བཀག་ཉར་ཁང་གཞན་ཁག་ཏུ་ཚུད་པའི་བོད་ནང་སྲིད་དོན་དང་འབྲེལ་བའི་འཛིན་བཟུང་དང་བཙོན་འཇུག་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་མང་པོ་བྱུང་ཡོད། བོད་མི་ཆབ་སྲིད་བཙོན་ཟུར་དང་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ཚོགས་པ་ཁག་གིས་དྲི་རྩད་བྱེད་སྐབས་བཙོན་ཁང་ནང་རྡུང་རྡེག་དང་གློག་རྒྱུག་བཙུགས་པ་། གཉིད་མི་འདང་བ་དང་ཞལ་ལག་མ་སྤྲད་པ་སོགས་ཀྱི་གནར་གཅོད་ཚད་མེད་བཏང་པ་ར་སྤྱོད་བྱུང་ཡོད་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༠ བཅུ་ཕྲག་གི་དཀྱིལ་ཙམ་ལ་བོད་ནང་ཆབ་སྲིད་བཙོན་པ་མང་ཤོས་ཀྱི་དུས་སྐབས་ཤིག་ཀྱང་ཆགས་ཡོད། གནད་དོན་འདི་དང་འབྲེལ་ནས་ཤེལ་གྱི་ཕ་སྐད་བཤད་པའི་ནུས་པ་མེད་པར་བཟོ་བ་དང་། བོད་ལ་མཚོན་ན་དགོན་པར་གྲྭ་པ་ཆོས་ཞུགས་བྱེད་རྒྱུར་ངོས་ལེན་བཀག་སྡོམ་བྱེད་པ་དང་། ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་རིང་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་དར་སྤེལ་བྱེད་པའི་བསྟི་གནས་གལ་ཆེན་དེ་དག་མེད་པ་བཟོ་བའི་སྲིད་བྱུས་ལག་བསྟར་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་གསུངས་སོང་།
བཙོན་ཁང་ནང་བཟོས་པའི་དངོས་ཟོག་དང་ཨ་རིའི་ཁྲིམས།
རྒྱའི་བཙོན་ཁང་ནང་བཟོས་པའི་དངོས་ཟོག་དེ་དག་འཛམ་གླིང་གི་ཁྲོམ་རྭའི་ནང་འབྱོར་སྐབས། བཙོན་ཁང་དང་བཀག་ཉར་ཁང་ནས་ཐད་ཀར་བཙོང་གི་མེད་སྟབས། དངོས་ཟོག་གི་ཡོང་ཁུངས་གང་ནས་ཡིན་མིན་རྩ་བ་ནས་ཤེས་ཀྱི་ཡོད་མ་རེད། ཡིན་ནའི་ཤིན་ཅང་གི་བཙོན་ཁང་ཁག་ནང་བཙན་ཤེད་ཀྱི་ངལ་རྩོལ་བྱས་པའི་དངོས་ཟོག་འདི་དག་འཛམ་གླིང་གི་ཁྲོམ་རྭར་ཚོང་འགྲེམས་བྱེད་པའི་གནས་སྟངས་དེ་རིམ་པར་རྒྱ་སྐྱེད་ཕྱིན་ཡོད།
བོད་དང་ཤིན་ཅང་བཅས་སུ་བཙན་ཤེད་ཀྱིས་ངལ་རྩོལ་གྱི་གནད་དོན་དེ་རྒྱ་ཁྱབ་བྱུང་རྗེས། ཨ་རིའི་ནང་ཚོང་དོན་ཁྲིམས་ལུགས་ལ་འགྱུར་བཅོས་གཏོང་བར་སྐུལ་མ་ཐེབས་ཡོད་ལ། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༡ ལོར་ཡུ་གུར་མི་རིགས་ཐོག་བཙན་ཤེད་ངལ་རྩོལ་སྔོན་འགོག་གྱི་ཁྲིམས་ཡིག་གཏན་འབེབས་བྱས་ཏེ་ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༢ ནས་བཟུང་ཤིན་ཅང་ནས་བཙན་ཤེད་ངལ་རྩོལ་དང་འབྲེལ་བའི་དངོས་ཟོག་ནང་འདྲེན་ལ་ཚོད་འཛིན་ལག་བསྟར་བྱས་ཡོད་པ་ནི་རྒྱ་ནག་གི་གདུག་རྩུབ་ཅན་གྱི་ཐབས་བྱུས་ཐེར་འདོན་བྱེད་པའི་གྲུབ་འབྲས་ཤིག་ཆགས་ཡོད།
རྩོམ་པ་པོའི་ངོ་སྤྲོད།
ཨོར་ཝིལ་ཤེལ་(Orville Schell) ལགས་ནི་ལོ་ངོ་ ༦༠ ལྷག་རིང་རྒྱ་ནག་གི་གནད་དོན་ཐོག་ཞིབ་འཇུག་དང་གསར་འགོད་ལས་རིགས་གནང་མྱོང་ཡོད་པ་དང་། ཨ་རིའི་ནིའུ་ཡོག་ཏུ་ཡོད་པའི་ཨེ་ཤེ་ཡའི་སྤྱི་ཚོགས་ཚོགས་པའི་ཨ་རི་དང་རྒྱ་ནག་གི་འབྲེལ་བའི་ལྟེ་གནས་ཀྱི་འགན་འཛིན་གནང་བཞིན་ཡོད་པ་རེད།
ཤེལ་གྱིས་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་དེ་དག་གིས་རྒྱ་ནག་གི་ཆབ་སྲིད་ཐོག་ལ་ཚོད་འཛིན་བྱེད་སྟངས་ཀྱི་སྦས་གསང་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་མཐིལ་བཏོན་པར་ཤུགས་རྐྱེན་ངེས་ཅན་ཞིག་ཐེབས་ཡོད་པ་རེད།།
ཁ་སྣོན་གསར་འགོད། བཀྲ་དབང་།
པར་རིས་སྒྲིག་བཟོ་དང་བརྙན་པར་སྒྲིག་སྦྱོར་བ། ནོར་སྡེ་སྒྲོལ་མ།